Изменения в высшем образовании УзССР в период второй мировой войны: достижения и проблемы

Аннотация

Калит сўзлар: Мақолада Иккинчи жаҳон уруши йилларида Ўзбекистон Иккинчи жаҳон уруши, ССР олий таълим тизимидаги ўзгаришлар, ютуқ ҳамда олий таълим тизими, муаммолар, кундузги ва сиртқи таълимдаги ўқув, таълим – педагогика олийгоҳлари, тарбия жараёнлари мисолида таҳлил қилинган. янги очилган институтлар, университет, факультетлар, сиртқи таълим, пленум, низом, фармойиш, талабалар. 1 Independent Researcher, Tashkent State Pedagogical University named after Nizami. Жамият ва инновациялар – Общество и инновации – Society and innovations Special Issue – 10 (2024) / ISSN 2181-1415 Изменения в высшем образовании УзССР в период второй мировой войны: достижения и проблемы АННОТАЦИЯ Ключевые слова: В статье анализируются изменения, достижения и Вторая мировая война, проблемы в системе высшего образования Узбекской ССР в система высшего годы Второй мировой войны, а также процессы обучения, образования, воспитания и подготовки на очной и заочной форме педагогические вузы, вновь открывающиеся обучения. институты, университет, факультеты, заочное обучение, пленум, устав, приказ, студенты. Иккинчи жаҳон уруши йилларида Ўзбекистон халқ таълими, жумладан, олий ўқув юртлари ҳам оғир синовлардан ўтди. Кўпчилик профессор-ўқитувчилар, талабалар фронтга сафарбар қилиндилар. Касб йўналишлари яқин бўлган институтлар, факультетлар, кафедралар бирлаштирилди, айримлари ёпилди. 1941 йилда Самарқанддаги Ўзбекистон давлат университети ёпиб қўйилди [1.486]. Самарқанд кооператив институти билан Тошкент молия-иқтисодиёт институти, Тошкент ва Самарқанд тиббиёт институтлари, Ўзбек ва Ўрта Осиё давлат университетлари бирлаштирилди [2.488-489]. Уларнинг бўшаган биноларига ҳарбий муассасалар, шифохона ва госпиталлар жойлаштирилди. Дарсликлар, кўргазмали қуроллар, ўқув жиҳозлари, ускуналар етишмас эди. Бироқ шудай оғир шароитда ҳам таълим – тарбия ишлари тўхтаб қолмади. Аксинча профессор-ўқитувчилар ва талабаларнинг қунт билан изланишлари, таълим-тарбия жараёнига сидқидилдан ёндашиб меҳнат қилишлари ва изланишлари самараси ўлароқ таълим сифати янада ошди. Ўзбекистон КП Марказий Комитети ва Ўзбекистон ССР Халқ Комиссарлари Советининг 1944 йил августдаги “Мактаблар ишини яхшилаш ҳамда партия ва совет ташкилотларининг халқ маорифи ишига раҳбарлигини кучайтириш тўғрисида”ги қарорига мувофиқ Урганчда ва Қорақалпоғистон АССРда янги педагогика институтлари, Наманган ва Марғилонда ўқитувчилар институтлари, саккизта педагогика билим юртлари очилди. Ўрта Осиё давлат университетида филология ва шарқшунослик факультетлари ташкил қилинди [3.388]. Уларда юқори малакали ўқитувчилар тайёрлаш ишлари йўлга қўйилди. Республика бюджети олий ва ўрта малакали мутахассислар тайёрлашга катта маблағ сарф қилишни кўзда тутди. Бу соҳа учун ажратиладиган маблағнинг миқдори 1944 йилга қараганда 1945 йилда 24 миллион 400 минг рубль ёки 29,1 фоиз ошди ва ўқувчилар сонини 9.091 кишига оширишни таъминлади [4.8-9]. Фронтга кетган ўқитувчилар ўрнини тўлдириш учун асосан ўзбек хотин- қизларидан мактаблар учун ўқитувчилар ва болалар уйлари учун тарбиячилар тайёрлаш мақсадида қисқа муддатли курслар ташкил қилинди. Шу билан бирга, республика ҳукумати Олий ва ўрта педагогика ўқув юртларида соҳа учун етук 600 Жамият ва инновациялар – Общество и инновации – Society and innovations Special Issue – 10 (2024) / ISSN 2181-1415 педагог кадрлар тайёрлаш масаласига катта эътибор бердилар. 1944 йилда Урганч ва Нукус шаҳарларида иккита янги педагогика институти, Марғилон ва Наманган шаҳарларида иккита ўқитувчилар инститкути, шунингдек, 8 та педагогика билим юрти ташкил қилинди. Республика университетлари, педагогика ва ўқитувчилар институтларида талабалар сони 1944 йилда 6193 кишига (1943 йилдаги 4514 кишига нисбатан), педагогика билим юртларида ўқувчиилар сони 4779 кишига (1943 йилдаги 2151 кишига нисбатан) ортди [5]. Республика педагогика ўқув юртларида ёш мутахассислар тайёрлаш соҳасида тўхтовсиз давом этаётган ишларни янада жонлантиришда, СССРнинг душман томонидан вақтинча босиб олинган районларидан кўчириб келтирилган ўқитувчилар меҳнатидан фойдаланиш ҳисобига ҳам амалга оширилди. Бу билан маълум даражада таълим даргоҳларини кадрларга бўлган эҳтиёжини қоплашда қўл келди. Кўрилган чора-тадбирлар самараси ўлароқ 1944 йил охирларига келиб республика мактабларидаги ўқитувчилар сони 1940 йилдагига қараганда 2198 кишига ортди ва 38112 кишини ташкил қилди. Олий маълумотли ва тамомланмаган олий маълумотли ўқитувчилар сони эса 1940–1941 ўқув йилида 8795 кишидан 1944–1945 ўқув йилида 10147 кишигача кўпайди [6.45]. Бундан ташқари, республикада сиртдан ўқиш системаси ва қисқа муддатли курсларда ўқитувчилар тайёрлаш борасида катта ишлар олиб борилди. 1944 йилда турли курсларда 5 мингдан зиёд ўқитувчилар сиртдан ёки қисқа муддатли курсларда таҳсил олган эдилар, олий ўқув юртлари ва педагогика билим юртларидаги сиртқи таълимга 15 минг киши жалб қилинган эди [1.487]. Ўзбекистон ССРда Иккинчи жаҳон урушининг СССР ҳудудларига кўчган дастлабки йилларида 29 та олий ва 52 та ўрта махсус ўқув юртлари ишлаб турди