Ирригационно-мелиоративные работы в Андижанской области (1941-1991 гг.)

Аннотация

Ключевые слова: В статье, опираясь на данные научной литературы и Андижанская область, архивных документов, проведен анализ состояния ирригация, ирригационно-мелиоративных работ в Андижанской мелиорация, области в период с 1941 по 1991 годы. Особое внимание канал, оросительная площадь, уделено обоснованию строительства ирригационных ирригационная сеть. сооружений в регионе, их использованию в сельском хозяйстве, а также динамике увеличения орошаемых площадей, что было обусловлено усилением влияния хлопковой монополии. Sug‘orish qadim zamonlardan beri issiq hududlarda sug‘ormasdan hosilni yig‘ib bo‘lmaydigan, keyin esa notekis yog‘ingarchilik bo‘lgan joylarda bo‘lib, bu esa notekis va beqaror hosildorlikka olib kelgan. Sug‘orish – bu manbalardan olingan suv bilan tuproqni sun’iy namlash, melioratsiya turi. Sug‘orish tuproqning o‘simlik ildizlari tarqaladigan qismida eng qulay suv rejimini yaratadi. Bu o‘simliklarning tuproqdan ozuqa moddalari, mineral va organik o‘g‘itlarni o‘zlashtirishi uchun qulay sharoit yaratib, qishloq xo‘jaligi ekinlaridan yuqori hosil olish imkonini beradi. Sug‘orish yer unumdorligini yomg‘irli sharoitga nisbatan 8-10 barobar oshiradi, intensiv dehqonchilikni yo‘lga qo‘yish imkonini beradi. Bu suv xo‘jaligi va meliorativ inshootlarni qurishga sarflangan kapital mablag‘larning tez (3-5 yil) qaytarilishini ta’minlaydi. Qishloq xo‘jaligi davlatning iqtisodiy rivojlanishi zanjirida muhim o‘rin tutadi. Asosiy vosita – bu yer. Er resurslari to‘g‘ri parvarish qilishni talab qiladigan maxsus resursdir. Sug‘oriladigan yerlarni sug‘orish, yerlarning meliorativ holatini yaxshilash muhim ahamiyatga ega. Sug‘orish – tabiiy suvdan mahrum bo‘lgan yerlardagi qishloq xo‘jaligi ekinlarini muhandislik va boshqa ishlar orqali suv bilan ta’minlash. Melioratsiya – bu yerlarni gidrotexnik, madaniy, kimyoviy, agromeliorativ, agrotexnikaviy va boshqa tadbirlar orqali tubdan yaxshilashdir. Urushdan keyingi davr yangi irrigatsiya tizimi deb ataladigan tizimning keng rivojlanishi bilan bog‘liq bo‘lgan, katta sug‘oriladigan maydonlarni yaratishga qaratilgan, yuqori mahsuldor qishloq xo‘jaligi texnikasidan foydalanishga qaratilgan boshqacha yondashuv bilan ajralib turdi. Ma’lumki, Sovet hokimiyati yillarida O‘zbekistonda qishloq xo‘jaligida paxta yakkahokimligi siyosati hukm surgan edi. Irrigatsiya va melioratsiya ishlari bu amaliyotga taalluqli edi. Respublikamizning barcha oblast va tumanlarida irrigatsiya ishlari jadallashtirildi. Xususan, 1941-yilda tashkil topgan Andijon oblastida irrigatsiya va melioratsiya ishlari markazning agrar siyosati ta’sirida rivojlandi. Masalan, Andijon oblastida urushdan keyingi besh yil davomida yerlarning meliorativ holatini yaxshilash maqsadida 39 ta tuman va tumanlararo kanalizatsiya tarmoqlari aholi mehnati bilan ta’mirlandi. Natijada Zavrak va Niyozbotir massivlarining zaxira yerlari o‘zlashtirildi. 1951-yilga kelib oblastda 44 ming gektar yerning meliorativ holati yaxshilandi [1]. 1951-yil oxiriga kelib Ukraina SSR oblastlariga 368 ming gektar maydonga ega yangi sug‘orish tarmog‘iga o‘tish vazifasi qo‘yildi, shundan 58 ming gektar Buxoro oblastiga va 52 ming gektar Andijon oblastiga to‘g‘ri keladi [2]. 492 Жамият ва инновациялар – Общество и инновации – Society and innovations Special Issue – 10 (2024) / ISSN 2181-1415 Markaziy Farg‘onani o‘zlashtirish uchun tuzilgan “Farg‘onavodstroy” tresti tomonidan vodiyning kapital mablag‘lari hisobidan vodiyni o‘zlashtirish rejasi 1953-yil 1-oktyabr holatiga ko‘ra 73 ming so‘mni tashkil etib, shundan 21161 rubl (28,9%) bajarildi. Suv xo‘jaligi uchun qurilish rejasi 41 000 rublni tashkil etdi, 7091 (17,3%) rubl miqdorida bajarildi [3]. 1956-yilda hududning koʻpgina suv havzalari taʼmirlanib, suv taʼminoti bilan taʼminlandi. Jumladan, “Mailisoya” suv tarmog‘i jamoasi tomonidan ko‘plab sug‘orish inshootlarida kapital ta’mirlash ishlari amalga oshirildi. Qo‘yquloq sug‘orish kanalidan suv kela boshladi. Bu kanal oʻz navbatida Paxtaobod va Izboskan tumanlaridagi jamoa xoʻjaliklari va paxta yetishtirishga ixtisoslashgan 8-sovxoz dalalarini suv bilan taʼminlagan [4]. Rejaga koʻra, oʻn yil davomida Markaziy Fargʻonada erlarni sugʻorish va oʻzlashtirish uchun 50753,3 ming soʻm mablagʻ ajratildi, yaʼni. 1953–1963-yillar davomida amalda 40425,8 ming rubl sarflandi [5]. Kolxozlarning bo‘linmas fondidan rejada – 35309,9 ming, amalda – 20170,9 ming; Davlat byudjetidan rejada 15 444,4 ming rubl, amalda 20 254,9 ming rubl sarflandi. 1953–1960-yillarda Andijon oblastidagi kolxozlar 38,8 mln. Markaziy Farg‘onada irrigatsiya va yerlarni o‘zlashtirish uchun 26,8 million rubl ajratildi. rublni yoki 69,2% ni tashkil etdi. 1961-yilda reja bo‘yicha to‘lovlar 4 346 000 rublni tashkil etgan bo‘lsa, joriy yilning 11 noyabriga qadar kolxozlar 1 825 000 rubl yoki 42% hissa qo‘shdilar [6]. 1953–1973-yillarda Farg‘ona vodiysida yangi yerlarni o‘zlashtirish va sug‘orish uchun sarflangan kapital mablag‘lar hisobidan paxta ekiladigan maydonlar 9,2 foizga, hosildorlik b