Акцизный налог: Узбекистан и мировая практика

Аннотация

Ключевые слова: В данной статье анализируется роль и различия акциз, акцизного налога в Узбекистане и мировой практики. В товары, статье также рассматривается социально-экономическое услуги, влияние акцизного налога, законодательство и механизмы 1 Head of Risk Analysis Department, Inspection for the Regulation of the Alcohol and Tobacco Market under the Department for Сombating Economic Crimes of the General Prosecutor's Office of the Republic Of Uzbekistan. Жамият ва инновациялар – Общество и инновации – Society and innovations Special Issue – 10 (2024) / ISSN 2181-1415 мировая практика, контроля, а также его определение в соответствии с табачные изделия, международными стандартами. экономическое развитие. Ўзбекистон иқтисодиёти учун муҳим бўлган aksiz solig‘i — bu davlat tomonidan ma’lum tovarlar va xizmatlarga qo‘llaniladigan, ularning narxiga qo‘shiladigan va iste’molchilar tomonidan to‘lanadigan soliq turi. O‘zbekiston va jahon amaliyotida aksiz solig‘i iqtisodiy siyosatning muhim elementlaridan biri hisoblanadi. U davlat byudjetini to‘ldirish, iste’molni tartibga solish va sog‘liqni saqlash, ekologiya va boshqa ijtimoiy maqsadlarni amalga oshirishda muhim rol o‘ynaydi. O‘zbekistonda aksiz solig‘i tizimi 1991-yildan boshlab shakllana boshladi. Dastlab, aksiz solig‘i asosan alkogol va tamaki mahsulotlariga qo‘llanilgan bo‘lsa, keyinchalik uning doirasi kengaytirildi. Bugungi kunda aksiz solig‘i avtomobillar, yoqilg‘i, shirinliklar, gazli ichimliklar va boshqa ko‘plab tovarlarga nisbatan qo‘llaniladi. O‘zbekiston hukumati aksiz solig‘ini joriy etish orqali nafaqat byudjet daromadlarini oshirish, balki sog‘lom turmush tarzini rag‘batlantirish va ekologik muammolarni hal qilishga ham intiladi. Jahon amaliyotida aksiz solig‘i turli mamlakatlarda turlicha qo‘llaniladi. Masalan, Yevropa Ittifoqi mamlakatlarida aksiz solig‘i ko‘plab tovarlar, jumladan, alkogol, tamaki va energetik ichimliklar uchun qo‘llaniladi. Mazkur mamlakatlarda aksiz solig‘i darajasi odatda yuqori bo‘lib, bu esa iste’molni kamaytirish va sog‘liqni saqlashni yaxshilash maqsadida amalga oshiriladi. Yevropa Ittifoqi davlatlari aksiz solig‘ini joriy etish orqali nafaqat iqtisodiy, balki ijtimoiy maqsadlarni ham ko‘zlaydi. AQShda aksiz solig‘i tizimi ham o‘ziga xos xususiyatlarga ega. Xususan, aksiz solig‘i ko‘plab tovarlar, jumladan, yoqilg‘i, alkogol va tamaki mahsulotlariga qo‘llaniladi. AQShda aksiz solig‘i federal va shtat darajasida to‘lanadi, bu esa soliq tizimini yanada murakkablashtiradi. Aksiz solig‘i darajalari shtatlarga qarab farq qiladi va bu esa iste’molchilar uchun turli xil narxlarni keltirib chiqaradi. Aksiz solig‘ining ijtimoiy va iqtisodiy ta’siri ham muhim ahamiyatga ega. U iste’molchilarni ma’lum tovarlardan uzoqlashtirishga, sog‘lom turmush tarzini rag‘batlantirishga va ekologik muammolarni hal qilishga yordam beradi. Biroq aksiz solig‘i darajasi yuqori bo‘lsa, bu iste’molchilar uchun moliyaviy yukni oshirishi mumkin. Shuning uchun, aksiz solig‘ini belgilashda davlatlar ehtiyotkorlik bilan yondashishlari zarur. O‘zbekistonda aksiz solig‘ini joriy etish va uning darajasini belgilashda davlatning iqtisodiy siyosati, ijtimoiy ehtiyojlari va xalqaro tajribalar hisobga olinadi. Aksiz solig‘i tizimini takomillashtirish orqali O‘zbekiston nafaqat byudjet daromadlarini oshirish, balki iqtisodiy barqarorlikni ta’minlash va ijtimoiy muammolarni hal qilishga ham erishishi mumkin. Jahon amaliyotida aksiz solig‘i turli mamlakatlarda turlicha qo‘llanilishi va farqlanishi mumkin. Bu farqlar quyidagi asosiy jihatlarda namoyon bo‘ladi. Birinchidan, soliq stavkalari har bir mamlakatda farq qiladi. Aksar mamlakatlarda aksiz solig‘i yuqori, boshqalarida esa nisbatan past bo‘lishi mumkin. Masalan, Yevropa Ittifoqi mamlakatlarida alkogol va tamaki mahsulotlariga qo‘llaniladigan aksiz solig‘i stavkalari odatda yuqori, AQShda esa shtatga qarab farq qiladi. Ikkinchidan, aksiz solig‘i qaysi tovarlar va xizmatlarga qo‘llanilishini har bir mamlakat o‘z ixtiyoriga ko‘ra belgilaydi. Ba’zi mamlakatlar faqat alkogol va tamaki mahsulotlariga aksiz solig‘ini qo‘llasa, boshqalari avtomobillar, yoqilg‘i, gazli ichimliklar va boshqa ko‘plab tovarlarga ham aksiz solig‘ini joriy etadi. Uchinchidan, aksiz solig‘ini yig‘ish usullari mamlakatlar o‘rtasida farq qiladi. Ba’zi mamlakatlarda aksiz solig‘i to‘g‘ridan-to‘g‘ri ishlab chiqaruvchilardan olinadi, boshqalarida esa iste’molchilar tomonidan to‘lanadi. Bu jarayonlar soliq tizimining 191 Жамият ва инновациялар – Общество и инновации – Society and innovations Special Issue – 10 (2024) / ISSN 2181-1415 murakkabligini oshirishi mumkin. To‘rtinchidan, aksiz solig‘ining maqsadlari ham farq qiladi. Ba’zi mamlakatlar aksiz solig‘ini sog‘liqni saqlashni yaxshilash va iste’molni kamaytirish maqsadida joriy etadi, boshqalari esa davlat byudjetini to‘ldirish va iqtisodiy barqarorlikni ta’minlash uchun foydalanadi. Beshinchidan, aksiz solig‘ining ijtimoiy va iqtisodiy ta’siri mamlakatlar o‘rtasida farq qiladi. Yuqori aksi