Интерлингвальный аспект концепции эквивалентности

Аннотация

Ключевые слова: Межъязыковая эквивалентность, то есть соотношение контрастивная лексических единиц различных языков, остается важной лингвистика, проблемой в исследованиях перевода и сравнительной межъязыковая 1 Doctoral Candidate, Nukus State Pedagogical Institute. Жамият ва инновациялар – Общество и инновации – Society and innovations Special Issue – 09 (2024) / ISSN 2181-1415 эквивалентность, лингвистике. В основе этой проблемы лежит вопрос о том, лексическая единица, когда слово или выражение одного языка может быть контрастивная эквивалентным слову или выражению другого языка, и лингвистика, какие критерии должны быть выполнены для определения прототипическая эквивалентность, этой эквивалентности. языковое отражение, внеязыковое явление. An’anaviy tarjima nazariyasi bu muammoni amaliy nuqtai nazardan ko‘rib chiqib, ikki tilli lug‘atlar yaratish va bevosita tarjima amaliyotiga e’tibor qaratib kelgan. Biroq, kontrastiv lingvistikaning paydo bo‘lishi bilan, diqqat tillar tizimlaridagi interlingval muqobillikni chuqurroq tushunishga qaratildi. Bu o‘zgarish tillarning yuzaki o‘xshashliklarini emas, balki ularning ichki tuzilishi va semantik tarmoqlarini o‘rganishni o‘z ichiga oladi. Tillararo muqobillikni o‘rnatishdagi asosiy qiyinchiliklardan biri tillarning dunyoni qanday tasniflash va konseptualizatsiya qilishidagi farqlarda yotadi. Har bir til o‘ziga xos semantik maydonlar va leksik iyerarxiyalarga ega bo‘lib, bu esa ma'no va foydalanishdagi sezilarli farqlarga olib kelishi mumkin. Masalan, ingliz tilida yomg`ir yog`ishi o`n besh xil leksik vosita bilan ifodalana olgani holda[1], o`zbek tili bitta leksik birlik bilan kifoyalanadi. Bu farq tillararo haqiqiy mutanosib muqobillarni topish ishini murakkablashtiradi. Manba til va tarjima tillarida yuqori darajadagi bilimga ega bo‘lgan zullisonayn shaxslarning roli bu muammolarni hal qilishda muhimdir. Ularning ikkala til tizimiga bo‘lgan intuitiv tushunchasi mutanosib muqobillik haqida aniqroq hukm chiqarishga imkon beradi, bu esa ko‘pincha qat'iy lug‘at ta'riflariga emas, kontekst mazmuni hamda undan qanday foydalanish tamoyillariga asoslangan bo‘ladi. Bu intuitiv bilim tillararo muqobillikni faqat ob’yektiv mezonlar bilan to‘liq aniqlab bo‘lmasligini ta'kidlaydi. Shu bilan bir qatorda tillararo mutanosib muqobillik haqidagi har qanday ilmiy mulohazada qisman muqobillik tushunchasini ham hisobga olish kerak, boisi so‘z yoki iboralar ma’lum tilda bir lekisik birlik yoki boshqacha tuzlishda ifodalana olgani holida muqoyasa qilinayotgan yoki tarjima qilinayotgan til ayni tushunchni to‘g‘ridan-to‘g‘ri o`sha miqdordan iborat tuzilma yoki so`z bilan ifodalay olmasligi mumkin. Shuningek yuqoridagi holatning aksi ya’ni bir tilde bir ma’noda deb qabul qilingan ma’lum birlik kontekst talabidan kelib chiqib ikkinchi tilda turli tushunchalar bilan mos kelishi mumkin. Masalan, ingliz tilidagi "run" so'zi: "mashina boshqarish" (to operate), "musobaqada qatnashish" (to compete) yoki "biznesni boshqarish" (to manage) qo`llana olishi xususiyatidan kelib chiqib, har bir kontekst talabiga muvofiq ma'nolarning har biri boshqa tilda turli tarjimalarni talab qilishi mumkin. Muqoyasa qilinayotgan tillar mansub xalqlarga xos madaniy qatlamga tegishli leksikonni iste’molga kiritish qiyosiy tipologiyaning tadqiqot ob’yekti bilan bog`liq mazkur holatni og`irlashtiruvchi ta’sirni yuzaga keltiradi. Tasviriy ifodalar, metaforalar va madaniy hayot bilan bog‘liq terminlar tadqiqot uchun tanlab olingan manba tilning madaniy va tarixiy konteksti bilan chuqur bog‘liq bo‘lganligi sababli ularning so`zma-so`z tarjima qilinishi g`alizlik hamda manba tildan maqsad tilga tomon yo`naltirilayotgan leksik birliklarning mutanosib muqobiliga almashishi ya’ni to`g`ri tarjima qilinishi qarshilik ko‘rsatadi. Bunday birliklarni tarjima qilish uchun tanlab olingan tilda tushunarli mazmun ifodalashiga erishish uchun odatda so`zma – so`z tarjimadan chekinib, jarayonga ijodiy 220 Жамият ва инновациялар – Общество и инновации – Society and innovations Special Issue – 09 (2024) / ISSN 2181-1415 yondashgan holda parafrazlash yoki izohlab berish kabi usullardan foydalanish maqsadga muvofiq bo`ladi. Zero, tillararo mutanosib muqobillik statik (qotib qolgan, turg`un) munosabat bo`lmay, balki bir-biri bilan madaniy, kontekstual va lingvistik omillar ta'sirida munosabatga kirishuvchi o‘zaro dinamik munosabatdir. Bu o‘zaro munosabatni tushunish uchun kontrastiv lingvistikaning nazariy bilimlarini egallagan, sohada chuqur tajribaga ega zullisonayn tarjimon mazkur bilimlarni o`zining amaliy tajribalari bilan birlashtiradigan keng qamrovli yondashmog`i lozim. Bu yondashuv tillar va madaniyatlar o‘rtasidagi konseptual bo‘shliqlarni bartaraf etishga hamda mazkur turkumdagi izlanishlar nazariy va amaliy lingvistikaning rivojlanishiga va samarali, o`ta mohirlik bilan amalga oshiriladigan tarjima amaliyotlariga hissa qo‘shadi. Yaqin o`tmishgacha tillararo mutanosib muqobillikning asosida nima yotgani va uning mezonlari nimada