MAKTABGACHA TA'LIM TASHKILOTIDA BOLALARNI TARBIYALASHDA ERTAK VA HIKOYALARNING O‘RNI

Аннотация

The article analyzes the role of fairy tales and stories in the education of children in preschool education. Fairy tales help children learn moral values, distinguish good from evil. The educational value of Uzbek folk tales, such as "Zumrad and Qimmat," "Boy ila gado," and "Bo‘ri and tuliki," is shown. The article also analyzes the role of pedagogical methods, puppet theater, and staging for the effective introduction of fairy tales in preschool education. Keywords: Preschool education, fairy tale, story, education, folk tales, pedagogical methods, puppet theater, staging. РОЛЬ СКАЗОК И РАССКАЗОВ В ВОСПИТАНИИ ДЕТЕЙ В ДОШКОЛЬНЫХ ОБРАЗОВАТЕЛЬНЫХ ОРГАНИЗАЦИЯХ Аннотация. В статье анализируется роль сказок и рассказов в воспитании детей в дошкольном образовании. Сказки помогают детям усвоить моральные ценности и научиться различать добро и зло. Показано воспитательное значение узбекских народных сказок, таких как «Зумрад и Киммат», «Бай ила гадо», «Бор и Лисица». В статье также анализируются педагогические методы, кукольный театр и роль инсценировки в эффективном внедрении сказки в дошкольное образование. 6 45 International scientific journal ISSN: 2181-3906 «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» 2025 VOLUME 4 / ISSUE 2 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ Ключевые слова: Дошкольное образование, сказка, рассказ, воспитание, народные сказки, педагогические методы, кукольный театр, постановка. Maktabgacha yosh davri bola shaxsining shakllanishida hal qiluvchi ahamiyatga ega bo‘lib, bu davrda berilgan ta’lim-tarbiya butun umrga asos bo‘ladi. Shu bois bugungi kunda maktabgacha ta’lim muassasalariga bolalarni xalqning boy milliy, madaniy-tarixiy merosi va ma’naviy-axloqiy qadriyatlari ruhida tarbiyalash muhim vazifa etib qo‘yilgan. Xalq og‘zaki ijodi namunalaridan bo‘lgan ertak va hikoyalar ana shu vazifani amalga oshirishga xizmat qiluvchi asosiy vositalardan biridir. Ertaklar bolani ezgulik va yovuzlik o‘rtasidagi kurash bilan tanishtirib, axloqiy tushunchalarni oson va samimiy shaklda yetkazadi. O‘zbek xalq ertaklari asrlar davomida avlodlar ongiga ezgulik urug‘ini sepib kelgan. Ertaklar bola ruhiyatiga chuqur ta’sir ko‘rsatadi – ular bolaga o‘z his-tuyg‘ularini tushunishga, qo‘rquv va tashvishlarini yengishga ko‘maklashadi. Masalan, ertak qahramonlari boshdan kechiradigan sinov va sarguzashtlar bolaga real hayotdagi qiyinchiliklarni ramziy ravishda ko‘rsatib beradi. Ertaklarda odatda yaxshilik yomonlikni yengadi va har doim yaxshilik g‘olib bo‘lishi bolaga ruhiy tasalli beradi. Bunday ijobiy yakunlar bola ruhiyatida optimizm, ertangi kunga ishonch uyg‘otadi. Ertaklar axloqiy tarbiyada alohida ahamiyatga ega. Ular orqali bolalar yaxshilik va yomonlik me’yorlarini farqlashni o‘rganadilar. Xalq ertaklarida ijobiy va salbiy qahramonlar o‘rtasidagi qarama-qarshilik orqali ezgulik va yovuzlikning oqibatlari namoyon qilinadi. Bola ertakni tinglar ekan, qahramonlarning ijobiy va salbiy tomonlarini solishtirib, o‘z xulq-atvorining to‘g‘ri yoki noto‘g‘ri ekanini anglashga intiladi . Masalan, yaxshi qahramon mehr-oqibat ko‘rsatsa, yomon qahramon jazoga uchraydi – shu tarzda bola ma’naviy saboq oladi. O‘zbek xalq ertaklari orasida "Zumrad va Qimmat" ertagi tarbiyaviy jihatdan ayniqsa e’tiborlidir. Ertakda ikki qizning – biri mehnatkash, kamtar va xushfe’l (Zumrad), ikkinchisi esa dangasa, injiq va dimog‘dor (Qimmat) – taqdiri tasvirlanadi. Mehribon va odobli Zumrad tabiatga, qushlarga, hayvonlarga mehribonligi tufayli mo‘jizaviy ravishda mukofotlanadi; aksincha, ishyoqmas Qimmat o‘zining injiqligi va yovuzligi uchun jazolanadi. Ushbu ertak bolalarga mehnatsevarlik, halollik, saxiylik, tabiat va insonga mehr kabi fazilatlar qadrli ekanini o‘rgatadi. Bu ertak orqali yaxshi xulq-atvorning ahamiyati ongga singadi. "Boy ila gado" ertaklari mavzusi xalq og‘zaki ijodida ko‘p uchraydi. Bunday ertaklarda boy odamning ochko‘zligi va kibr- havozi qoralanadi, kambag‘al (gado)ning esa odatda dono va halol ekani ko‘rsatiladi. Odatda voqealar rivoji boyning maqtanchoqligi yoki ziqnaligi sabab kulgili yoki achinarli yakun topishi 6 46 International scientific journal ISSN: 2181-3906 «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» 2025 VOLUME 4 / ISSUE 2 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ bilan tugaydi. Ma’naviy boylik moddiiy boylikdan ustunligi g‘oya sifatida ilgari suriladi – ertak oxirida boy o‘z xatosini tushunib yomon oqibatga qoladi, kambag‘alning esa ko‘ngil tozaligi yutuq keltiradi. Xalq “Yaxshilikka yaxshilik – har kimning ishidir, yomonlikka yaxshilik – faqat mardning ishidir” degan maqol bilan ifodalaganidek, "Boy ila gado" ertagi ham yaxshilik va saxiylik baribir zafar quchishini ko‘rsatadi. Bolalar eng ko‘p sevib tinglaydigan ertaklardan yana biri – hayvonlar haqidagi "Bo‘ri va tulki" ertaklaridir. Bu ertaklar kulgili shaklda bo‘ri va tulki obrazlari orqali muayyan xulqiy xususiyatlarni tasvirlaydi. O‘zbek xalq ertaklarida bo‘ri odatda qonxo‘r, nodon va sodda mahluq sifatida gavdalanadi, tulki esa ayyor va hiylagar obrazdir. Masalan, "Bo‘ri bilan tulki" ertagida tul