MAKTABGACHA YOSHDAGI BOLALARNING TOVUSH, BO'G'IN, SO'Z VA GAP TERMINLARI BILAN TANISHTIRISH USULLARI

Аннотация

В статье анализируются методы знакомства детей дошкольного возраста с понятиями звук, слог, слово, предложение. Развитие речи детей и обучение их основам родного языка имеют первостепенное значение в системе дошкольного образования Узбекистана. Для объяснения звуков, слогов, слов и предложений эффективно используются игры и интерактивные методы. Информационные технологии, в том числе голосовые, обогащают образовательный процесс и развивают языковые навыки детей. 6 39 International scientific journal ISSN: 2181-3906 «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» 2025 VOLUME 4 / ISSUE 2 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ Ключевые слова: Дошкольное образование, звук, слог, слово, речь, фонологическое восприятие, игра, звуковые технологии, развитие речи, Узбекистан. Oʻzbekiston Respublikasida maktabgacha ta'lim tizimini takomillashtirishga katta e’tibor qaratilmoqda. Soʻnggi yillarda maktabgacha ta’lim qamrovi va sifati oshib, bolalarning maktabga tayyorgarligini kuchaytirish choralari ko‘rilmoqda. Shu jarayonda, bolalarning nutqini rivojlantirish va ularga ona tilining asoslarini oʻrgatish dolzarb masalaga aylangan. Maktabgacha yoshda til o‘rgatish bolaning keyingi bosqichlardagi o‘qish va yozuv muvaffaqiyatiga zamin yaratadi. Tadqiqotlar ko‘rsatishicha, fonologik ong – ya’ni og‘zaki nutqni tovush, bo‘g‘in va so‘z qismlarga ajrata olish qobiliyati – kelgusidagi o‘qish malakalarining muhim bashoratchisi hisoblanadi. Shu bois O‘zbekistonda qabul qilingan davlat standarti talablari ham maktabgacha ta’lim yoshidagi bolalarda nutqning asosiy birliklari haqidagi tushunchalarni shakllantirishga katta e’tibor qaratgan. Xususan, 6–7 yoshli bolalar soʻz, tovush, boʻgʻin va gap tushunchalarini bilishi, soʻzlarni bo‘g‘inlarga ajrata olishi, nutqda sodda va murakkab gaplarni qo‘llay olishi kutiladi. Davlat maktabgacha ta'lim standarti va “Ilk qadam” dasturida nutqni o‘stirish bo‘yicha aniq natijalar kutiladi. Masalan, katta guruh (maktabga tayyorlov) bolasi soʻzdagi birinchi tovushni aniqlashi, tovushlarni farqlay olishi, soʻzlarni bo‘g‘inlarga bo‘lishi, so‘zlarga qofiya topa olishi, hamda og‘zaki nutqda sodda va murakkab gaplarni qo‘llay bilishi lozimligi belgilangan. Bunday ko‘nikmalar bolaning fonematik idroki va savodga o‘rgatish jarayoniga tayyorgarligini ko‘rsatadi. Ilmiy tadqiqotlar ham shuni tasdiqlaydiki, maktabgacha davrdayoq fonologik ko‘nikmalarni (tovush va bo‘g‘in tuzilishini) shakllantirish keyinchalik o‘qish va imlo muvaffaqiyatiga sezilarli ta’sir ko‘rsatadi. Demak, O‘zbekistonda maktabgacha ta’limda til o‘rgatish nafaqat pedagogik balki ijtimoiy jihatdan ham dolzarb bo‘lib, bu boradagi islohotlar va ilmiy izlanishlar bolalarning kelajakdagi ta’limida muhim ahamiyat kasb etadi. Maktabgacha yoshdagi bolalar uchun oʻyin – asosiy ta’lim shaklidir. Mashhur pedagog A.S. Makarenkoning ta’kidlashicha, “o‘yin bola uchun bilish manbaidir”. Bolalar o‘yinda kattalar tomonidan egallash qiyin bo‘lgan bilim va ko‘nikmalarni osonlik bilan o‘zlashtiradi. Shu sababli, til o‘rgatish jarayonida o‘yinli ta’lim materiallari va didaktik o‘yinlardan foydalanish juda samarali hisoblanadi. Bolalarni tovush, bo‘g‘in, so‘z va gap tushunchalari bilan tanishtirishda ilk bor ko‘rgazmali va amaliy usullar o‘yin bilan uyg‘unlashtiriladi. Misol uchun, tarbiyachi dastlab gapning so‘zlardan iboratligini tushuntirish uchun qiziqarli usul qo‘llashi mumkin: oddiy she’r yoki tanga bir gapni aytib, har bir so‘z aytilganda bolalar chapak chaladi. Bunday so‘zlarga ajratish 6 40 International scientific journal ISSN: 2181-3906 «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» 2025 VOLUME 4 / ISSUE 2 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ o‘yini orqali bolalar gap ichida nechta so‘z borligini sezadi. Shuningdek, tovush (fonema) tushunchasini shakllantirishda nutq o‘yinlari qo‘l keladi. Boshlang‘ich bosqichda bolalar so‘zning birinchi tovushini ajratib eshitishga o‘rgatiladi (masalan, tarbiyachi “alma” deyilganda qaysi tovush bilan boshlanishini so‘raydi). Bu tovush tushunchasi va fonemalarni ajratish ko‘nikmasini rivojlantiradi. Shu tariqa, bosqichma-bosqich: avval gapni so‘zlarga, so‘zni bo‘g‘inlarga ajratish, so‘ngra so‘z tarkibidagi ayrim tovushlarni ajratish kabi mashqlar o‘yinga aylantirilgan holda tatbiq etiladi. Didaktik o‘yinlardan foydalanib, bolalarning nutqiy tajribasi boyitiladi hamda ular til birliklarini bevosita amaliy faoliyat jarayonida anglashga intiladi. Masalan, “Bo‘g‘inlardan so‘z tuz” kabi stol o‘yini bolalarga bo‘g‘in yozilgan kartochkalarni birlashtirib yangi so‘z yasashni o‘rgatadi. “Qofiya top” o‘yini esa bolalarda fonologik eshituvni va ijodiy tafakkurni rivojlantirib, berilgan so‘zga qofiyadosh so‘z o‘ylab topishni talab etadi (masalan, tarbiyachi “sarpoq” desa, bola “arvoq” kabi qofiyadosh so‘z topadi). Zamonaviy ta'lim jarayonida axborot texnologiyalari, xususan ovozli (tovushli) texnologiyalarni qo‘llash maktabgacha ta’limda ham keng yoyilmoqda. Tovushli texnologiyalar deganda, avvalo, audio vositalar va multimedia dasturlari orqali bolalarga til o‘rgatishni tushunish mu