TURKLARNING MARKAZIY DAVLAT BOSHQARUV TIZIMI

Аннотация

This article is aimed at studying the central state administration system of the Turks, analyzing the political and social systems established by the Turkic peoples in historical periods. The central administration system shows the features of state administration carried out through the role of the ruler, his advisors, the divan and other administrative bodies. The article also covers the impact of the Turkic state system on the economic and social structure, the legal foundations of rule, the shortcomings and weakening of the system, as well as its role in international relations. Based on the social, political and cultural aspects of the central administration system, a comprehensive analysis of the Turkic state administration and its historical significance is presented. Keywords: Central administration of the Turks, State administration system, Ruler and divan, Islamic law, Economic and social structure, Military system, Tax system. ЦЕНТРАЛЬНАЯ СИСТЕМА ГОСУДАРСТВЕННОГО УПРАВЛЕНИЯ ТУРЕЦКОГО НАРОДА Аннотация. Целью данной статьи является изучение системы центрального государственного управления тюрков и анализ политических и социальных систем, созданных тюркскими народами в исторические периоды. Система центрального 6 25 International scientific journal ISSN: 2181-3906 «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» 2025 VOLUME 4 / ISSUE 2 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ управления демонстрирует черты государственного управления, осуществляемого посредством правителя, его советников, дивана и других органов управления. В статье также рассматривается влияние тюркской государственности на экономическую и социальную структуру, правовые основы правления, недостатки и ослабления этой системы, а также ее роль в международных отношениях. На основе социальных, политических и культурных аспектов системы центрального управления представлен комплексный анализ тюркского государственного управления и его исторического значения. Ключевые слова: Центральная администрация турок, система государственного управления, правитель и диван, исламское право, экономическая и социальная структура, военная система, налоговая система. Turklarning markaziy davlat boshqaruv tizimi, ularning tarixida o‘zgacha o‘rin tutadi. Bu tizimni o‘rganish, nafaqat Turk xalqlarining siyosiy madaniyatini, balki kengroq miqyosda Markaziy Osiyo va Islom dunyosidagi davlat boshqaruvining rivojlanishini tushunishga yordam beradi. Turklar o‘z tarixiy davrlarida o‘ziga xos markaziy boshqaruv tizimlarini yaratgan bo‘lib, bu tizimlar davlatning mustahkamligi va ijtimoiy tartibni saqlashda katta ahamiyat kasb etgan. Turklarning davlat tashkiloti qadim zamonlardan boshlab rivojlanib kelgan. Erta Turk davlati, jumladan, G‘arbiy Turk va Sharqiy Turk imperiyalari, turklarning o‘ziga xos markaziy boshqaruv tizimining dastlabki shakllarini yaratdi. Bu davrda hukmdor (Xaqon) markaziy davlat boshqaruvining asosiy shaxsiga aylangan va davlatni boshqarishning asosiy mas’uliyati unga yuklatilgan. Markaziy Turkiston hududida tashkil topgan Xorazmshohlar, Seljuqlar va boshqa turk davlatlari turli bosqichlarda o‘zlarining markaziy boshqaruv tizimlarini yaratdilar. Ularning boshqaruvi ko‘pincha harbiy tartibga asoslangan bo‘lib, kuchli hukmdor va uning devonlari, amaldorlari markaziy boshqaruvda muhim rol o‘ynagan. Markaziy boshqaruv tizimi deganda, barcha muhim siyosiy va iqtisodiy qarorlar, ta’limotlar va resurslar bir markazdan boshqarilishini nazarda tutadi. Turklar uchun bu tizim hukmdor, ya’ni Xaqon, Sultan yoki Xonning qo‘lida bo‘lgan. Hukmdor, o‘zining vakolatlarini boshqa amaldorlarga topshirgan bo‘lsada, oxirgi so‘zni aytuvchi shaxs sifatida har doim hukmronlik qilgan. 6 26 International scientific journal ISSN: 2181-3906 «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» 2025 VOLUME 4 / ISSUE 2 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ Turklarning boshqaruv tizimining nazariy asoslari, ayniqsa, Islom qonunlari va an’anaviy turk boshqaruv tizimi bilan bog‘liq edi. Boshqaruvning asosiy prinsiplari, adolat, tartibni saqlash, hukmdorning xalq bilan aloqasi va davlatchilikni mustahkamlashga qaratilgan edi. Turklarning markaziy boshqaruv tizimida hukmdor (Xaqon, Sultan, Xon) o‘zining asosiy rolini o‘ynagan. Hukmdorning o‘rni juda muhim edi, chunki u faqat tashqi tahdidlarga qarshi kurashmasdan, ichki ijtimoiy barqarorlikni ta’minlash uchun ham mas’ul bo‘lgan. Hukmdor tomonidan tayinlangan amaldorlar, masalan, divan boshlig‘i va boshqa yuqori darajadagi amaldorlar, davlat boshqaruvining turli jihatlarini nazorat qilishgan. Divan, Turk hukmdorining asosiy maslahat organi sifatida, muhim siyosiy va iqtisodiy qarorlar qabul qilishda ishtirok etgan. Divan boshlig‘i, ya’ni vizir, hukmdorning eng yaqin maslahatchisi bo‘lib, davlat ishlarining boshqarilishida muhim o‘rin tutgan. Bundan tashqari, Turk davlatining harbiy tizimi ham markaziy boshqaruvga katta ta’sir ko‘rsatgan. Harbiy tuzilma va jangovar qobiliyat markaziy boshqaruvni mustahkamlashda muhim ahamiyatga ega bo‘lgan. Turklarning markaziy davlat boshqaruv tizimida muhim