К содержанию
РецензированоUZ2026

SATIRA ATAMASINING ILMIY-NAZARIY ASOSLARI

Atadjanova Mashhura Baxtiyarovna

Модели и методы в современной науке · 2026

Аннотация

Adabiy janrlar ichida satira o’ziga hos o’ringa ega hisoblanadi. Satirik janr deganda jamiyat hayotining har qanday hodisalari keskin qoralangan va masxara qilingan asarlar tushuniladi. Voqelikni badiiy aks ettirishning oʻziga xos usuli boʻlib, unda jamiyatdagi bemaʼni, asossiz, notoʻgʻri hodisalar, illatlar fosh qilinadi. Voqealarning real koʻrinishini oʻzgartirib, oshirib, boʻrttirib, mubolagʻa qilish, keskinlashtirish va shartlilikning boshqa koʻpgina turlari yordamida yaratilgan obraz orqali Satira obʼyektiga "ishlov" beriladi. Kalit so’zlar: satira, janr, yumor, nazariya, adabiyotshunoslik, tilshunoslik. Satira muallifi komiklikning boshqa turlaridan (yumor, hikoya va boshqalar) ham foydalanishi mumkin, biroq satira uchun salbiy tus berib, keskin ifodalangan estetik obyekt xarakterli hisoblanadi.Jahon adabiyotshunosligida satira voqelikni badiiy ifoda etishning o’ziga xos tamoyili sifatida adabiyotning barcha turlari,jumladan, lirik, epik va dramatik asarlarda qo’llaniladigan komiklikning bir turi va badiiylikning modusi sifatida e’tirof etiladi. Satira - ,,adabiyot va san'atda: kishidagi nuqsonlar va hayotdagi kamchiliklar, salbiy hodisalarni ayovsiz tanqid qilish, fosh etish hamda shunday mazmunda yozilgan badiiy asar '' hisoblanadi. Satirada ,, asar ijtimoiy hayotning ma’lum tomoni yoki guruh va shaxslarning yaramas salbiy xislatlaridan achchiq kulib va uni tanqidiy tasvirlab yoziladi.” Bundan tashqari, ,, asar, kitob, film va boshqalarda biror kimsa yoki narsani tanqid qilish uchun hajvdan foydalanish va ularni kulgili qilish’’ ; ,,biror shaxs, g’oya yoki muassaning xato va kamchiliklarini ko’rsatish uchun hajvdan foydalanib tanqid qilish usuli’’ kabi tushunchalarni qamrab oladi. Jahon adabiyotshunosligi ilmida satira atamasining kelib chiqish tarixi, turlari, poetik xususiyatlari keng ko’lamda tahlil qilingan. Yuqoridagi fikrimizni isboti sifatida satira atamasining ilmiy-nazariy jihatdan o’rganilganligini ko’plab yozuvchi va olimlar misolida ko’rib chiqamiz. Ekhard Hensheyd satira atamasini o’zining ,,Satire und Begriffsverwirrung’’ asarida quyidagicha izohlaydi: Bei den alten Lateinern hatte Satire, wie bekannt, irgendwie mit einer Fruchtschale, Opferschale (,,satura’’) zu tun; dann aber wurde es von Horaz, wo sie Sermon hieβ, bis Lutz Rathenow, wo sie so viel wie Salmonellen bedeutet, 77 MODELS AND METHODS IN MODERN SCIENCE International scientific-online conference noch viel konfuser. Satire bedeutete bald dieses, bald jenes; meist alles, nur nichts Gutes. Es herrscht hier inzwischen der vollkommene, der wahrscheinlich schon irreversible Begriffswirrwarr.Friedrich Schiller schied im weiteren zwischen ‘scherzhafter’ und ‘strafender (oder: pathetischer) Satire’. Was immer das nun wieder soll: Feststeht, Satiriker oder Satiretheoretiker zu sein, ist schon eine schwere Straf’. Lotin tilidagi ,,satira’’ so’zi afsonaviy mavjudotlar, quvnoq va masxara qiluvchi yarim xudolar-hayvonlar – satirlar ( o’rmon xudolari, unumdorlik iblislari, yunon mifologiyasida yunon orollarida yashagan quvnoq echki oyoqli jonzotlar ) ma’nolarini anglatadi. Tilning etimologik lug’atlariga nazar tashlar ekanmiz, Kluge satirani shunday ta’riflaydi: Satire f.erw.fach.(<16. Jh.). Entlehnt aus 1. Satira (ӓlter: satura), zu 1. satura (lanx) ‘Allerei, Gemengsel, Fruchtschüssel’, zu 1. satur ‘satt, gesӓttigt, reichlich, Gedichte, die sich mit den verschiedensten alltӓglichen, historischen (usw.) Gegenstӓnden ironisierend auseinendersetzten. Also ungefӓhr ‘ Potpourri’. Adjectiv: satirisch; Tӓterbezeichnung: Satiriker. Adabiyotshunoslik talqiniga ko’ra, etimologik nuqtai nazardan satura (lotincha-lanx satura) so’zi bilan ham bog’liq – “ turli xil mevalardan iborat taom” ma’nosida qo’llanilgan. Keyinchalik esa u ko’chma ma’noda – “qorishma, har xil narsa” (nasr va nazm qorishmasi) sifatida qo’llanila boshlagan. Ko’pchilik adabiyotshunos va yozuvchilar oldin satiraga kulgi yoki tanqid shart emas deb hisoblagan va Yurgen Brummak asarida quyidagi fikrni keltirib o’tgan: daβ man an ‘Vielerlei, Fülle, Mischung’ dabei dachte, ursprünglich auf eine bunte Sammlung von Gedichten verschiedenen Inhalts bezogen, dann auf den durch formale und thematische Vielfalt gekennzeichneten Einzeltext. Hozirgi kunga kelib satira boshqa narsani anglatadi ya’ni kengroq ma’noda talqin qilinadi: den Gesamtbereich der literarischen, bildlichen, filmischen usw. Äuβerungen, die moralische Verfehlungen, bestimmte Sitten und Gebrӓuche, persönliche Eigenheit, Überzeugungen usw. kritisch, polemisch und spöttisch in der Absicht auf Besserung oder auch lediglich der witzigen Wirkung halber thematisieren. Stefan Trappenning yuqoridagi fikridan kelib chiqqan holda demak, satira vaqt o’tishi bilan rivojlanib, turli madaniy kontekstlarga va vositalarga, jumladan, adabiyot, teatr, stend komediya, televideniya va internetga moslashadi . Ular ijtimoiy sharhlar, o’yin-kulgular va inson aqli va ijodkorligini 78 MODELS AND METHODS IN MODERN SCIENCE International scientific-onlin

Доказательный фрагмент

«Adabiy janrlar ichida satira o’ziga hos o’ringa ega hisoblanadi.»

Образец извлечения

Демо-превью

Adabiy janrlar ichida satira o’ziga hos o’ringa ega hisoblanadi. Полный текст публикации CiteX не хранит — доступ к первоисточнику открывается по DOI согласно лицензии издателя и выбранному плану.

Цитирований
0
Тип
Журнал
Страна
Узбекистан
Ключевые слова
tilshunoslik., yumor, satira, adabiyotshunoslik, janr, nazariya
Открыть DOI
Спросить CiteX об этой работе

Смежные источники