МАЪМУРИЙ ҲУҚУҚБУЗАРЛИК НАТИЖАСИДА ЕТКАЗИЛГАН ЗАРАРНИ ҚОПЛАШНИНГ ФУҚАРОЛИК-ҲУҚУҚИЙ ТАРТИБИ

Аннотация

Мақолада маъмурий ҳуқуқбузарлик натижасида етказилган зарар тушунчаси таҳлил қилиниб, уни қоплашнинг фуқаролик- ҳуқуқий тартиби баён қилинган. Калит сўзлар: маъмурий ҳуқуқбузарлик, маъмурий ҳуқуқбузарлик натижасида етказилган зарар, зарарни қоплаш усуллари ва тартиби. Ўзбекистон Республикаси Конституциясининг 29-моддасига мувофиқ, давлат жабрланганларга ҳимояланишни ва одил судловдан фойдаланишни таъминлайди, уларга етказилган зарарнинг ўрни қопланиши учун шарт-шароитлар яратади.[1] Ўзбекистон Республикаси Фуқаролик кодексининг 985-моддасига биноан, ғайриқонуний ҳаракат (ҳаракатсизлик) туфайли фуқаронинг шахсига ёки мол-мулкига етказилган зарар, шунингдек юридик шахсга етказилган зарар, шу жумладан бой берилган фойда зарарни етказган шахс томонидан тўлиқ ҳажмда қопланиши лозим. Ўзбекистон Республикаси Маъмурий жавобгарлик тўғрисидаги кодексининг 38-моддасига биноан, маъмурий ҳуқуқбузарлик содир этган шахс маъмурий ҳуқуқбузарлик оқибатида келтирилган зарарни қоплаши шарт.[2] Юқоридагилардан келиб чиқиб айтиш мумкинки, миллий қонунчилигимизда маъмурий ҳуқуқбузарлик натижасида етказилган зарарни қопланишнинг ҳуқуқий асослари назарда тутилган. Маъмурий ҳуқуқбузарлик натижасида етказилган мулкий ва маънавий зарарни қоплаш, яъни ҳуқуқбузарликдан жабрланган шахсларнинг бузилган ҳуқуқлари ва эркинликларини тиклаш маъмурий жавобгарликнинг қўриқловчи функцияси сифатида амал қилади. Ушбу ҳолатда маъмурий жавобгарликдан фарқли ўлароқ фуқаролик-ҳуқуқий жавобгарликнинг амал қилиши ҳуқуқбузарни жазоловчи эмас, балки компенсаторлик хусусиятга эга бўлиб, жабрланувчини бузилган ҳуқуқларини тиклашга қаратилган бўлади. Зеро, ҳуқуқбузарга маъмурий жазо қўлланилиши ёки қўлланилмаслигидан қатъи назар маъмурий ҳуқуқбузарлик натижасида етказган зарарни қоплашга мажбур. Яъни, ҳуқуқбузарга маъмурий жазо қўлланилганлиги уни маъмурий ҳуқуқбузарлик натижасида етказган зарарни қоплашдан озод этмайди. 25 INNOVATIVE RESEARCH IN SCIENCE International scientific-online conference Ўзбекистон Республикасининг Маъмурий жавобгарлик тўғрисидаги кодексида маъмурий ҳуқуқбузарлик натижасида етказилган мулкий зарарни ундиришнинг қуйидаги 3 та тартиби белгиланган: биринчидан, маъмурий ҳуқуқбузарлик тўғрисидаги ишларни кўриб чиқиш ваколатига эга бўлган орган (мансабдор шахс) жазо қўлланиш пайтида мулкий зарар белгилаб қўйилган базавий ҳисоблаш миқдоридан кўп бўлмаса зарарни қоплашни ҳал этишга ҳақли эканлиги; иккинчидан, жиноят ишлари бўйича суд етказилган мулкий зарар миқдоридан қатъи назар зарарни қоплаш масаласини кўриб чиқиши; учинчидан, маъмурий ҳуқуқбузарлик натижасида етказилган мулкий зарарни қоплаш фуқаролик-ҳуқуқий тартибда ҳал қилиниши кабилар. Таъкидланганидек, миллий қонунчилигимизда маъмурий ҳуқуқбузарликлар содир этиш оқибатида етказилган зарарни қоплашнинг маъмурий-ҳуқуқий тартибдан ташқари фуқаролик-ҳуқуқий тартибда ҳал қилиниши мумкинлиги ҳам назарда тутилган. Профессор Н.Имомов “... ҳар бир ҳуқуқ соҳаси ҳуқуқбузарликка қарши курашишда ўзига хос усул ва воситалардан фойдаланади ҳамда ушбу жараёнга ўзининг муносиб улушини қўшади”[3], деб айтса профессор О. Оқюлов, “инсон ҳуқуқ ва манфаатларини фуқаролик-ҳуқуқий ҳимоя қилишни ҳар томонлама, кенг кўламли ва ҳаммабоп усул сифатида эътироф этиб, жиноий-ҳуқуқий ва маъмурий-ҳуқуқий жиҳатдан ҳимоялаш таъсирчан ва самарали эканлигини”[4], таъкидлайди. Албатта, маъмурий ҳуқуқбузарлик оқибатида етказилган зарар масаласини фуқаровий суд ишларини юритиш тартибида ҳал қилиш жабрланувчига етказилган зарарни тўлиқ аниқлаш имконини беради. Чунки жабрланувчининг бузилган ҳуқуқини тиклаш учун қилган харажатларини, ҳақиқий зарарини ва бой берган фойдасини ундириш ҳам айнан фуқаролик қонунчилигида белгиланган. Маъмурий-ҳуқуқий тартибда эса зарар сифатида фақатгина жабрланувчининг мол-мулки йўқолиши ёки шикастланиши (ҳақиқий зарар) ҳисобга олинган. Чунончи, МЖтКда жабрланувчининг бузилган ҳуқуқини тиклаш учун қилган харажатларини ва бой берган фойдасини (масалан, касал кунлари учун йўқотган даромадини) ҳуқуқбузардан ундиришнинг ҳуқуқий механизмлари белгиланмаган. Ўзбекистон Республикасининг Маъмурий жавобгарлик тўғрисидаги кодекси 38-моддасига биноан, маъмурий ҳуқуқбузарлик содир этган шахс маъмурий ҳуқуқбузарлик оқибатида келтирилган зарарни қоплаши шарт.[5] Шунингдек, бу зарарни жабрланувчи фойдасига ундиришни 26 INNOVATIVE RESEARCH IN SCIENCE International scientific-online conference айбдорга жазо қўллаш пайтида, яъни маъмурий ҳуқуқбузарлик ишини юритиш давомида ваколатли орган (мансабдор шахс) ҳал этиши назарда тутилган. Амалдаги тартибга кўра, маъмурий ҳуқуқбузарликлар тўғрисидаги ишларни суддан ташқари 30 дан ортиқ ваколатли давлат органлари (мансабдор шахслари) кўриб чиқиши ва маъмурий жазо қўллашини ҳисобга олсак, мазкур ваколатли органлар маъмурий ҳуқуқбузарлик тўғрисидаги ишни кўриб чиқиш вақтида жабрланувчига мулкий зарар етказилган ёки етказилмаганлигини ҳам аниқлаши керак (МЖтКнинг 307-м.). Бироқ, МЖтКда давлат органлари (мансабдор шахслари) маъмурий ҳуқуқбузарликлар оқибатида жабрланувчига е