ТАЛАБАЛАРНИ КАСБИЙ-ПЕДАГОГИК ТАЙЁРЛАШДА РЕФЛЕКСИВ ПОЗИЦИЯНИНГ ТУЗИЛИШИ ВА ЎРНИ

Аннотация

Ушбу мақолада талабаларнинг рефлексив позицияси фалсафий ва педагогик- психологик муаммо сифатида ёритилган. Шунингдек, рефлексия, умумэътироф қилинган педагогик-психологик ҳодиса сифатида, талабанинг касбий-педагогик позициясининг таркибий қисми сифатида таҳлил қилинган. Калит сўзлар: рефлексия, рефлексив позиция, рефлексив жараёнлар, талабалар, фалсафа, педагогика, психология. Аннотация В данной статье рассматривается рефлексивная позитивность будущих учителей как философская и педагогико-психологическая проблема. Также рефлексия, как общепризнанный педагогико-психологический феномен, была проанализирована как составляющая профессионально-педагогической позиции будущего учителя. Ключевые слова: рефлексия, рефлексивная позитивность, рефлексивные процессы, будущие учителя, философия, педагогика, психология. Annotation This article examines the reflexive positivity of future teachers as a philosophical and pedagogical-psychological problem. Also, reflection, as a universally recognized pedagogic- psychological phenomenon, was analyzed as a component of the professional and pedagogical position of the future teacher. Keywords: reflection, reflexive positivity, reflexive processes, future teachers, philosophy, pedagogy, psychology. Педагогларда касбий компетенция сифатида рефлексив кўникмаларни ривожлантириш муаммоси айниқса долзарб бўлиб, олий педагогик таълимда янги методологик вазифаларни ҳал қилиш, мутахассислар компетентлиги даражасига янги талаблар ишлаб чиқишни талаб қилади. Давлат таълим стандартининг янгиланиши сабабли педагогнинг профессионализми унинг компетенция ва кўникмаларида намоён бўлиб, улар туфайли унинг касбий фаолияти сифатли амалга оширилади. Бундан келиб чиққан ҳолда, унинг малакасини ва педагогик кўникмаларини ошириш учун рефлексив позициясини ривожлантириш педагогни тайёрлашнинг зарурий шарти ҳисобланади. “Структура” (“тузилиш”) тушунчасининг замонавий фалсафий луғатда келтирилган таърифи қуйидагича: “объектнинг бир бутунлиги ва идентиклигини таъминловчи унинг кўплаб компонентлари ўртасидаги мустаҳкам алоқалар мажмуидир…” [134; С. 80]. Шахс рефлексив позицияси тузилишининг ривожланиш жараёни турли муаллифлар тадқиқотларида турлича тақдим қилинган. А.В. Агафонов ва А.П. Тихонов нуқтаи назаридан педагогни тайёрашда рефлексив позиция тузилишига талаба шахсининг касбий йўналганлиги ҳамда унинг шахсига тегишли базаси киритилган. Жумладан, билимлари, 50 кўникмалари, дунёқараши, тажрибаси, қобилиятлари, темпераменти, характери ва ҳ.к. Масалан, билиш жараёнида рационал (ақлий) билиш функцияси, яъни идрок, тафаккур, хотира, қарор қабул қилиш кабилар ўрин эгаллайди. Мотивациялар доираси бўлажак педагогнинг ҳаётга нисбатан эмоционал-ҳиссий муносабат жараёнларини, унинг бошқа одамлар билан ўзаро таъсирда бўлишини тақозо қилади. Қизиқишлар – бу шахснинг йўналганлик (ориентация) шаклларидан бири бўлиб, у ижобий ҳис-туйғулар билан “бўялган” ва диққат-эътиборнинг объектга қаратилган, йўналтирилган билиш фаолиятидан иборат. Оламни идрок қилиш контекстида рефлексив позиция доираси – бу инсоннинг олам ҳақидаги умумий тасаввури, унинг дунёга муносабати, шунингдек шахс томонидан дунёни идрок қилинишининг бош элементи сифатидаги Мен-концепциясидир. Рефлексия – бу шахснинг бошқа индивидларни билиш жараёни, инсоннинг бошқа инсонни “кўзгуда акс эттириш жараёни”дир [6; С. 76]. “Рефлексив позиция – бу инсоннинг профессионал хусусиятидир, у рефлексив жараёнларни самарали ва адекват тарзда амалга ошириш имконини беради, ривожланиш ва ўзини-ўзи ривожлантиришни, педагогнинг ўз фаолиятига ижодий ёндашишини ҳамда юқори даражада самарадорлик ва натижавийликка эришишини кафолатлайди” [62; С. 98]. Рефлексив позициянинг тузилиши шахснинг касбий фаолият вазифаларини самарадор касбий даражада ҳал қилишга ундовчи функцияларни бажаришини кўзда тутади. Интуиция - индивид рефлексив позициясининг компоненти сифатида ифодаланади. Унинг ёрдамида бўлажак педагог содир бўлаётган вазиятларни адекват тарзда баҳолаши лозим: - индивиднинг новербал намоён бўлишини (мимика, имо-ишоралар, бадан ҳаракатлари тили) ҳисобга олиш; - маслаҳат олувчи киши билан мулоқотда уни интуитив тушуниш ва эмпатик тафаккурни қўллаш қобилияти, бундай теран мулоқотнинг ўзи ижобий таъсирга эга [131; С. 25]; - мижознинг субъектив ҳаётий воқелигини тушуниш, мазкур ҳолда педагог инсоннинг “оёқ кийимини кийган ҳолда” унинг фикрларини тушунишга ҳаракат қилади [155]; - педагогнинг хавф-хатарларни бошқариш ва хавфли вазиятда профессионал сифатида ўзини тутиш кўникмаси.