MAKTABGACHA O‘RTA GURUH BOLALARIDA NUTQ MADANIYATINI SHAKLLANTIRISHNING PEDAGOGIK TEXNOLOGIYALARI

Аннотация

Mazkur maqolada maktabgacha ta’lim tizimida o‘rta guruh bolalarida nutq madaniyatini shakllantirishga qaratilgan pedagogik texnologiyalar tahlil etiladi. Bolalarning lingvistik kompetensiyasi, shaxsiy ehtiyojlari va yosh xususiyatlari inobatga olingan holda, interaktiv mashg‘ulotlar, rolli o‘yinlar, multimediya resurslari, portfolioga asoslangan baholash kabi zamonaviy metodikalar qo‘llanilishi muhim ekani asoslab beriladi. Nutq faolligini oshirish, ijodiy fikrlash va tinglash ko‘nikmalarini takomillashtirish orqali o‘rta guruh bolalarining nutq madaniyatini rivojlantirish bo‘yicha tavsiyalar keltiriladi. Shuningdek, ota-onalar bilan hamkorlik, individual yondashuv hamda ijtimoiy va emotsional muhit omillari jarayon samaradorligini belgilashi alohida ta’kidlanadi. Kalit so‘zlar: maktabgacha ta’lim, o‘rta guruh bolalari, nutq madaniyati, pedagogik texnologiyalar, interaktiv usullar, rolli o‘yinlar, portfolioga asoslangan baholash. Maktabgacha ta’lim tizimida o‘rta guruh bolalarining nutq madaniyatini shakllantirish bugungi kunda dolzarb ahamiyat kasb etadi. Chunki aynan shu bosqichda bolalar nutqiy faollikning birlamchi tamoyillarini o‘zlashtiradi, tilning tovush tarkibini aniq idrok etishni o‘rganadi va keyinchalik maktabda samarali o‘qish-o‘rganish uchun zarur bo‘lgan lingvistik ko‘nikmalarni o‘zida mustahkamlaydi. Nutq madaniyati nafaqat bolalarning o‘zaro muloqot qilish darajasini yaxshilaydi, balki ularga ma’naviy-estetik didni rivojlantirish, nutq orqali fikrni ifoda etish malakasini boyitish, mustaqil fikrlash va ijodkorlik qobiliyatlarini tarbiyalash imkoniyatini ham yaratadi. Shuning uchun maktabgacha yoshdagi tarbiyachi-pedagoglar nutq madaniyati shakllantirishda samarali metod va yondashuvlar, ayniqsa zamonaviy pedagogik texnologiyalarni izlashga alohida e’tibor qaratishlari lozim. Nutq madaniyatini shakllantirish jarayonida avvalo bola lingvistik kompetensiyasining bir necha muhim tarkibiy qismlariga e’tibor berish zarur. Bular, birinchidan, til tovushlarini to‘g‘ri talaffuz qilish; ikkinchidan, lug‘at boyligini rivojlantirish; uchinchidan, nutqiy konstruktsiyalarni to‘g‘ri shakllantirish; to‘rtinchidan, fikrni ifoda etishda mantiqan izchillikka rioya qilish; beshinchidan esa tinglash madaniyatini egallashdir. Ushbu har bir omil, o‘z navbatida, maktabgacha ta’lim muassasasida kuzatuv, suhbat, ertak tinglash, ijodiy rolli o‘yinlar va mustaqil kitobxonlik kabilar orqali shakllantiriladi. Ammo so‘nggi yillarda ilm-fan va texnologiyalarning rivojlanishi bilan bir qatorda, an’anaviy metodlar bilan birga zamonaviy pedagogik texnologiyalar, xususan interaktiv usullar, elektron resurslardan foydalanish va o‘quv jarayonini shaxsga yo‘naltirilgan tarzda tashkillashtirish ham keskin ahamiyat kasb etdi. Shu ma’noda, o‘rta guruhdagi bolalar nutq madaniyatini rivojlantirishda “dialogik yondashuv” juda samarali bo‘lib, unda tarbiyachi bolalarni erkin suhbatga jalb etish orqali tinglash va mulohaza yuritish ko‘nikmalarini mustahkamlaydi. Dialogik yondashuv nafaqat so‘z boyligining ko‘payishiga, balki bolalarning muloqot mobaynida tilning turli ko‘rinishlari – ijtimoiy nutq, adabiy nutq, emotsional nutqni farqlay olishiga ham xizmat qiladi. Shu tariqa, 74 dialogik mashg‘ulotlar bolalarda nutqiy faoliyatning turli shakllarini ongli ravishda idrok etish, fikrlash jarayonini tezlashtirish va to‘g‘ri ifoda etish malakasini rivojlantiradi. Bu, albatta, innovatsion texnologiyalar yordamida yanada boyitilishi mumkin: masalan, interaktiv elektron o‘yinlar, bolalarning qiziqishlariga mos audio yoki video materiallar, rang-barang didaktik platformalar orqali ularning ishtiyoqini yanada kuchaytirish hamda ko‘rgazmalilik ta’sirini oshirishga erishish mumkin. Zamonaviy pedagogik texnologiyalardan yana biri bu “portfolioga asoslangan baholash” bo‘lib, bolalarning individual yutuqlarini muntazam kuzatib borish, ularni rag‘batlantirish va o‘z- o‘zini baholash ko‘nikmasini rivojlantirish imkonini beradi. Mazkur jarayon nutq madaniyatini shakllantirishda ham qo‘l keladi, chunki bola biror ertakni ifoda etish, suhbatda qatnashish yoki she’r o‘qish davomida o‘ziga xos bir ijodiy tajriba orttiradi. Bu ijodiy namunaning hujjatlashtirilishi orqali esa tarbiyachi bolaning nutqiy rivojlanishi dinamikasini yaxshiroq tahlil qiladi va har bir bola uchun individual yondashuv tanlash imkoniyatiga ega bo‘ladi. Bunda, albatta, oila va maktabgacha ta’lim muassasasi o‘rtasida muntazam aloqa, hamkorlik muhim rol o‘ynaydi. Bola uyda ertakni takroran hikoya qilish, rasmlar chizish yoki o‘z fikrini og‘zaki ifodalash asnosida mustaqil mashq qiladi, shu bilan birga, tarbiyachi uning nutqiy malakasidagi o‘zgarishlarni kuzatib boradi, kerakli tavsiyalarni beradi, zarur bo‘lsa korreksion mashg‘ulotlar tashkil qiladi. Nutq madaniyatini shakllantirishning yana bir muhim yo‘nalishi bu “bolaning qiziqishlari bilan bog‘liq rolli o‘yinlar”ni yo‘lga qo‘yishdir. Ma’lumki, o‘yin – maktabgacha yoshdagi bolalar uchun bosh faoliyat turidir va ular eng faol bilim hamd