INGLIZ VA O‘ZBEK TILLARIDA «YO‘QOTISH» VA «TOPISH» LEKSIK-SEMANTIK MAYDONINING TAHLILI

Аннотация

Mazkur maqolada ingliz va o‘zbek tillarida «yo‘qotish» va «topish» konseptlarining leksik-semantik maydoni qiyosiy tahlil qilinadi. Ushbu tushunchalar har bir tilning madaniyati va dunyoqarashini aks ettirib, turli semantik nuanslarga ega. Maqolada ushbu birliklarning semantik xususiyatlari va frazeologik jihatdan farqlari misollar asosida tahlil etiladi. Kalit so‘zlar: yo‘qotish, topish, leksik-semantik maydon, qiyosiy tahlil, ingliz tili, o‘zbek tili, semantika, frazeologiya. Har bir tilning lug‘aviy tarkibi o‘zining milliy madaniyati va dunyoqarashini aks ettiradi. «Yo‘qotish» va «topish» konseptlari inson hayotining ajralmas qismi bo‘lib, turli tillarda har xil semantik jihatlarga ega. Ushbu maqolada ingliz va o‘zbek tillaridagi «yo‘qotish» va «topish» leksik-semantik maydonlari qiyosiy tahlil qilinadi. Ingliz va o‘zbek tillarida «yo‘qotish» va «topish» leksik-semantik maydonining tahliliga bag‘ishlangan maxsus tadqiqotlar cheklangan bo‘lsa-da, ushbu mavzuga yaqin bo‘lgan ba'zi ilmiy ishlar mavjud. Masalan, Vazira Umarovaning «Hayvon nomlarini bildiruvchi topishmoqlarning lingvomadaniy tahlili (ingliz va o‘zbek tillari misolida)» nomli maqolasida ingliz va o‘zbek tillaridagi topishmoqlar lingvistik va madaniy jihatdan tahlil qilingan [4]. Shuningdek, Tursunova Nilufarning «Ingliz va o‘zbek topishmoqlarining umumiy lingvistik xususiyatlari» nomli maqolasida ham ikki til topishmoqlarining lingvistik xususiyatlari qiyosiy tahlil etilgan [3]. Garchi bu tadqiqotlar to‘g‘ridan-to‘g‘ri «yo‘qotish» va «topish» konseptlariga qaratilmagan bo‘lsa-da, ular ikki tilning leksik-semantik maydonlarini tushunishda foydali bo‘lishi mumkin. Ingliz tilida «yo‘qotish» tushunchasi «lose», «miss», «waste», «fail» kabi so‘zlar orqali ifodalanadi. Ushbu so‘zlar turli semantik jihatlarga ega (1-jadval): Atama Izohi Misol «Lose» – jismoniy jihatdan biror narsani I lost my keys – Men yo‘qotish kalitlarimni yo‘qotdim «Miss» – biror narsaga ega bo‘lmaslik I missed the bus – Men yoki undan mahrum bo‘lish avtobusni o‘tkazib yubordim «Waste» – imkoniyat yoki resurslarni Don’t waste your time – yo‘qotish Vaqtingni behuda sarflama «Fail» – muvaffaqiyatga erisha olmaslik He failed the exam – U imtihondan o‘ta olmadi O‘zbek tilida esa «yo‘qotish» konsepti «yo‘qotmoq», «qo‘ldan boy berish», «behuda ketkazish» va «muvaffaqiyatsizlikka uchrash» kabi iboralar bilan ifodalanadi. Masalan: Men telefonimni yo‘qotdim. 22 ` U imkoniyatni qo‘ldan boy berdi. U vaqti va kuchini behuda ketkazdi. U imtihondan yiqildi. Ingliz tilida «topish» konsepti «find», «discover», «gain», «recover» kabi so‘zlar orqali ifodalanadi (2-jadval): Atama Izohi Misol «Find» – yo‘qolgan narsani qayta She found her lost ring – U topish yo‘qolgan uzugini topdi «Discover» – yangi narsa kashf etish Scientists discovered a new planet – Olimlar yangi sayyorani kashf qilishdi «Gain» – yutuq orttirish He gained experience – U tajriba orttirdi «Recover» – yo‘qotilgan narsani qayta He recovered from his illness – tiklash U kasalligidan tuzaldi O‘zbek tilida esa «topish» quyidagi leksik birliklar orqali ifodalanadi: Men kalitimni topdim. U yangi faktni kashf qildi. U katta tajriba orttirdi. U sog‘lig‘ini tikladi. Qiyosiy tahlilda ma’lum bo‘ladiki, «yo‘qotish» va «topish» konseptlari har ikki tilda turlicha semantik nuanslarga ega. «Leksik muvofiqlik» jihatidan «Lose – yo‘qotmoq», «Find – topmoq» kabi umumiy mos tushunchalar mavjud bo‘lsa-da, boshqa so‘zlar semantik jihatdan to‘liq mos kelmaydi. Frazeologik birliklar ham muhim rol o‘ynaydi (3-jadval): O‘zbek tilida: Ingliz tilida: Imkoniyatni qo‘ldan boy berish. Miss the opportunity. Taqdirini topdi. He found his destiny. Xulosa qiladigan bo‘lsak, ushbu maqolada ingliz va o‘zbek tillarida «yo‘qotish» va «topish» leksik-semantik maydonlari qiyosiy tahlil qilindi. Ikkala til ham ushbu konseptlarni turli semantik yo‘nalishlarda tasvirlasa-da, ularning asosiy mantiqiy va pragmatik mohiyati bir-biriga yaqin. Kelgusida ushbu mavzuda kognitiv lingvistika, psixolingvistika va tarjimashunoslik nuqtayi nazaridan chuqur tadqiqotlar olib borish mumkin.