GERBITSIDLARNING TUPROQNING KIMYOVIY TARKIBIGA TASIRI

Аннотация

This article analyzes the impact of herbicides on soil fertility and ecosystem services. In recent years, the use of herbicides in agriculture has increased, raising concerns about their effects on soil biology. Research findings indicate that herbicides can alter soil pH levels, nutrient cycles, and microbiological activity. Specifically, herbicides such as glyphosate can lower soil pH, negatively affect nitrogen cycling, and modify soil microbial communities. Evaluating the long-term ecological effects of herbicides and developing alternative strategies to mitigate their negative consequences is crucial. Kalit so‘zlar: gerbitsidlar, tuproq unumdorligi, tuproq pH darajasi, ozuqa moddalarining aylanishi, mikrobiologik faollik, azot aylanishi, karbon aylanishi, tuproq mikroorganizmlari, ekologik ta’sir, ekotizim xizmatlari. Ключевые слова: гербициды, плодородие почвы, уровень pH почвы, цикл питательных веществ, микробиологическая активность, азотный цикл, углеродный цикл, почвенные микроорганизмы, экологическое воздействие, экосистемные услуги. Keywords: herbicides, soil fertility, soil pH level, nutrient cycling, microbiological activity, nitrogen cycle, carbon cycle, soil microorganisms, ecological impact, ecosystem services. 32 ` Dehqonlarlarimiz tuproqning mahsuldorlikni saqlab qolish va ekotizim xizmatlarini taqdim etishning ahamiyatini tobora yaxshiroq tushunib borishmoqdalar. Oxirgi 20 yil ichida global miqyosda gerbitsidlar (o‘simliklarni zararkunandalaridan himoya qilish uchun ishlatiladigan kimyoviy moddalar) foydalanish ortgan, chunki dehqonlar barqaror konservatsion shudgorlash amaliyotlariga o'tishdi va gerbitsidlarga chidamli o‘simlik navlarini kengroq foydalanishmoqda. Gerbitsidlarning tuproq biologiyasiga ta'siri haqida savollar ko‘tarilmoqda, ammo ushbu mavzu bo‘yicha keng qamrovli tahlil mavjud emas. Tuproqning pH darajasi o‘simliklar o‘sishiga bevosita ta’sir qiladi. Gerbitsidlarning tuproq pH darajasiga ta’siri ular tarkibidagi faollashtiruvchi moddalar va kimyoviy strukturasiga bog‘liq bo‘ladi. Misol uchun, glifosat kabi gerbitsidlar, asosan, kislotali xususiyatga ega bo‘lib, tuproq pH darajasini pasaytirishi mumkin. Ba’zi tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, glifosatning tuproqqa qo‘llanilishi tuproq pH darajasining kichik o‘zgarishiga olib keladi, bu esa tuproqda ozuqa moddalarining eruvchanligini o‘zgartirishi mumkin (Sannino & Gianfreda, 2001).Atrazin kabi boshqa gerbitsidlar esa tuproqning pH darajasini o‘zgartirishda kamroq sezilarli ta’sir ko‘rsatadi, lekin ular kalsiy va magniy kabi muhim minerallarni ko‘proq faollashtirishi mumkin, bu esa o‘simliklar o‘sishiga ijobiy yoki salbiy ta’sir ko‘rsatishi mumkin. Gerbitsidlar tuproqdagi ozuqa moddalarining aylanishiga sezilarli ta’sir ko‘rsatishi mumkin. Ba’zi gerbitsidlar, masalan sulfonilurea gerbitsidlari, tuproqdagi azot aylanishini va biologik azot-fiksatsiyani sekinlashtirishi mumkin. Bu gerbitsidlar tuproqda nitrifikatsiya jarayonini kamaytirib, tuproqdagi azot miqdorini kamaytirishi va o‘simliklarning ozuqa moddalarini qabul qilishiga salbiy ta’sir ko‘rsatishi mumkin. Sulfonilurea gerbitsidlari o‘zgartirishlari alkalik yoki kam organik moddali tuproqlarda yanada sezilarli bo‘lishi mumkin (Hernández et al., 2011). Gerbitsidlar tuproq mikrobiologiyasini ham o‘zgartirishi mumkin. Tuproqdagi mikroorganizmlar (bakteriyalar, zamburug‘lar va boshqa mikrofloralar) organik moddalarni parchalashda ishtirok etadi va tuproq unumdorligini saqlashda muhim rol o‘ynaydi. Gerbitsidlarning ko‘p ishlatilishi mikroorganizmlar faolligini kamaytirishi va organik moddalarning parchalanishini sekinlashtirishi mumkin. Misol uchun, glifosat va atrazin kabi gerbitsidlar tuproqdagi mikroorganizmlar, masalan, Pseudomonas bakteriyalariga zarar yetkazishi yoki ularning kasallikka qarshi faoliyatini susaytirishi mumkin (Wang et al., 2013; Wu et al., 2009). Shuningdek, gerbitsidlar to‘g‘ri foydalanmaslik tuproqning biota tizimini ham o‘zgartirishi mumkin. Bu o‘zgarishlar mikrobiologik muvozanatning buzilishiga olib kelishi, tuproqning ozuqa moddalari va kimyoviy moddalari bilan ishlashini susaytirishi mumkin. Tuproqdagi karbon aylanishi mikroorganizmlar faolligi va organik moddalarni parchalanishi bilan chambarchas bog‘liqdir. Gerbitsidlardan to‘g‘ri foydalanmaslik tuproq mikrobiomasiga ta’sir ko‘rsatib, mikroorganizmlar faoliyatini susaytirishi yoki oshirishi mumkin. Glifosat kabi gerbitsidlar, ayrim tadqiqotlarga ko‘ra, tuproqdagi karbon aylanishini o‘zgartirishi mumkin. Biroq, ba'zi tadqiqotlar glifosatning mikrobiomaga ta’siri vaqt o‘tishi bilan o‘zgarishi mumkinligini ko‘rsatmoqda. Dastlabki davrda glifosatning qo‘llanilishi mikroorganizmlar faoliyatini oshirishi mumkin, keyinchalik esa faollikning pasayishini kuzatish mumkin (Abdel-Mallek et al., 1994).Gerbitsidlarning tuproqdagi ozuqa moddalarining eruvchanligiga ta’siri ham muhim ahamiyatga ega. Gerbitsidlar tuproqdagi 33 ` ozuqa moddalari bilan bog‘liq bo‘lgan kimyoviy reaksiyalarni o‘zgartirib, o‘simliklar