ESTETIK DIALEKTIKANING ASOSIY TAMOYILLARI VA TARIXIY RIVOJLANISH BOSQICHLARI

Аннотация

Mazkur maqolada estetik dialektikaning asosiy tamoyillari va uning tarixiy rivojlanish bosqichlari tahlil qilinadi. Estetika falsafaning muhim yo‘nalishlaridan biri bo‘lib, san’at, go‘zallik va ijodiy tafakkurni tushuntirishga xizmat qiladi. Dialektika esa rivojlanish va o‘zgarish tamoyillariga asoslangan holda estetik tushunchalarni izohlash imkonini beradi. Maqolada estetik dialektikaning asosiy tamoyillari – go‘zallik va xunuklik, uyg‘unlik va ziddiyat, san’at va haqiqatning o‘zaro aloqasi kabi konseptlar yoritiladi. Shuningdek, estetikaning tarixiy rivojlanishi antik davrdan to hozirgi kungacha bo‘lgan asosiy bosqichlar orqali ko‘rib chiqiladi. Kalit so‘zlar: estetika, dialektika, go‘zallik, san’at, uyg‘unlik, ziddiyat, estetik tafakkur, falsafa, tarixiy rivojlanish.estetika. dialektika, go‘zallik va xunuklik. uyg‘unlik va ziddiyat, san’at va haqiqat, antik estetika, o‘rta asr estetikasi, uyg‘onish davri, zamonaviy estetika, estetik tafakkur Kirish. Estetika insonning go‘zallikni idrok etish jarayonini o‘rganadigan falsafiy fan bo‘lib, u san’at, tabiat va jamiyatdagi estetik hodisalarni tahlil qiladi. Dialektika esa rivojlanish, o‘zgarish va ziddiyat tamoyillariga asoslanib, estetik tushunchalarni tushuntirishga yordam beradi. Estetik dialektika esa bu ikki tushunchaning uyg‘unligi asosida san’at va go‘zallik tushunchalarini chuqur tahlil qiladi. Estetik tafakkurning rivojlanish bosqichlarini o‘rganish insoniyat tarixidagi san’at va madaniyatning o‘zgarish jarayonlarini tushunish uchun muhim ahamiyat kasb etadi. Antik davrda estetika tabiiy go‘zallik va san’at uyg‘unligi bilan bog‘liq bo‘lsa, o‘rta asrlarda diniy va axloqiy tamoyillar bilan chambarchas bog‘langan. Uyg‘onish davrida esa insonparvarlik g‘oyalari estetikaning rivojlanishiga turtki bergan. Zamonaviy estetika esa texnologiyalar va yangi badiiy oqimlarning ta’siri ostida shakllanmoqda. Mazkur maqolada estetik dialektikaning asosiy tamoyillari va uning tarixiy rivojlanish bosqichlari keng yoritilib, estetik tafakkurning rivojlanish jarayoni falsafiy nuqtayi nazardan tahlil qilinadi. Estetik dialektika – bu san’at, go‘zallik va estetik hodisalarni dialektik tafakkur asosida tushuntiruvchi falsafiy yo‘nalishdir. Dialektika rivojlanish va o‘zgarish jarayonlarini inkor etish, ziddiyatlar orqali harakatlanish tamoyillariga asoslangan bo‘lib, estetika bu tamoyillarni san’at va go‘zallik tushunchalariga tatbiq etadi. Estetik dialektika quyidagi asosiy tamoyillarga tayanadi: 1. Go‘zallik va xunuklik dialektikasi – go‘zallik faqat o‘z-o‘zicha emas, balki uning qarama-qarshisi bo‘lgan xunuklik bilan uyg‘unlikda mavjud bo‘ladi. 2. San’at va haqiqatning o‘zaro aloqasi – san’at hayotning oddiy aks etishi emas, balki uning dialektik jihatlarini ochib beruvchi ijodiy jarayon. 3. Uyg‘unlik va ziddiyat – estetik tajriba doimo uyg‘unlik va ziddiyatlarning o‘zaro ta’siri natijasida shakllanadi. 91 ` 4. Rivojlanish va o‘zgarish – san’at va estetik tushunchalar tarixiy jarayonda doimo rivojlanib boradi. Estetik dialektikaning tarixiy rivojlanishi antik falsafadan boshlanib, Platon va Aristotelning go‘zallik haqidagi qarashlaridan tortib, nemis klassik falsafasi (Hegel), marksistik estetika va zamonaviy badiiy tafakkurga qadar shakllangan. Bu nazariya san’at va estetikaning jamiyatdagi o‘rnini tushuntirishda muhim rol o‘ynaydi. Estetik dialektika – bu san’at, go‘zallik va badiiy tafakkurni dialektik qonuniyatlar asosida tushuntiruvchi falsafiy yo‘nalishdir. Dialektika rivojlanish va o‘zgarish tamoyillariga asoslanadi, bu esa estetika sohasida san’at va go‘zallik tushunchalarining dinamik tabiati, ularning ziddiyatlar orqali shakllanishini tahlil qilishga yordam beradi. I. Estetik dialektikaning asosiy tamoyillari Estetik dialektikaning asosiy tamoyillari quyidagilardan iborat: 1. Go‘zallik va xunuklik dialektikasi. Go‘zallik va xunuklik bir-biriga qarama-qarshi bo‘lishiga qaramay, ular bir-birini to‘ldiradi. San’atda go‘zallik ko‘pincha xunuklikni tasvirlash orqali yanada chuqurroq ochib beriladi. Masalan, realizm yo‘nalishidagi san’at asarlarida hayotning go‘zal va achchiq haqiqatlari uyg‘un holda aks ettiriladi. 2. Uyg‘unlik va ziddiyat. Har qanday san’at asarida yoki estetik hodisada uyg‘unlik va ziddiyatning o‘zaro munosabati mavjud. Uyg‘unlik badiiy go‘zallikning mohiyatini tashkil etsa, ziddiyat esa san’atning dramatik va dinamik xususiyatini belgilaydi. Masalan, tragediya janri aynan ziddiyatli vaziyatlarni yoritish orqali estetik ta’sir uyg‘otadi. 3. San’at va haqiqatning dialektik aloqasi. San’at hayotiy haqiqatni aks ettiradi, biroq bu aks ettirish bevosita nusxa ko‘chirish emas, balki ijodiy qayta ishlashdir. Har bir san’at asari hayotning dialektik murakkabligi va chuqur mohiyatini ochib berish vositasi hisoblanadi. Masalan, impressionist rassomlar atrof-muhitni bevosita realizmda emas, balki subyektiv idrok orqali aks ettirishga harakat qilgan. 4. Rivojlanish va o‘zgarish tamoyili. San’at va estetik qarashlar doimo rivojlanib boradi. Tarix davomida san