IQTISODIY SAVODXONLIK NIMA?

Аннотация

This article provides definitions of the concepts of literacy, economic and financial literacy, and compares international experiences. The importance of economic literacy is paramount for people to make rational decisions about spending and saving. Keywords: literacy, economic literacy, financial literacy, PISA. Аннотация: В статье даются определения понятий грамотности, экономической и финансовой грамотности, а также сравнивается международный опыт. Экономическая грамотность приобретает первостепенное значение для людей, помогая им принимать рациональные решения о расходах и сбережениях. Ключевые слова: грамотность, экономическая грамотность, финансовая грамотность, PISA. Iqtisodiy adabiyotlarda yangi va rivojlanayotgan tushuncha bo’lgan iqtisodiy savodxonliktushunchasi hali ilmiy doiralar tomonidan kelishilgan ta’rifga ega emas. Hatto uning atama sifatida ishlatilishi mamlakatdan mamlakatga, tadqiqotchidan tadqiqotchiga farq qilishi mumkin. “Moliyaviy qobiliyat” (financial capability) atamasi Buyuk Britaniya va Kanadada qo’llanilsa, “moliyaviy savodxonlik” (financial literacy) atamasi AQSh, Avstraliya va boshqa ba’zi mamlakatlarda qo’llaniladi. Ba’zi mualliflar “moliyaviy savodxonlik” tushunchasidan foydalanishni afzal ko’rsalarda, iqtisodiy savodxonliktushunchasi o’rniga “iqtisodiy savodxonlik” tushunchasidan ham foydalanishadi. Iqtisodiy savodxonlikbu jismoniy shaxslarning moliyaviy xizmatlar va mahsulotlardan foydalanish qobiliyatidir. Konseptual jihatdan iqtisodiy savodxonlik bilish, o’rganish, tushunish, tanlash, sharhlash, taqqoslash, natijaga erishish kabi tarkibiy tuzilmaga egadir. Shaxsning iqtisodiy savodxonlik darajasini oshirish orqali kundan-kunga rivojlanayotgan va o'zgarib borayotgan dunyoga moslashish, moliyaviy o'zgarishlarni kuzatish, bu o'zgarishlarni tushunish, moliyaviy mahsulot va xizmatlarning murakkabligidan xalos bo'lishi mumkin [2] 94 ` Iqtisodiy savodxonlikning ahamiyati odamlarning sarflash va tejash bo'yicha mantiqiy qarorlar qabul qilishlari uchun birinchi o'ringa chiqadi. 1980 yilgacha ko'plab tadqiqotchilar moliyaviy savodxonlikni lug'atlarda ko'rsatilgan "savodxonlik" avtonom modeliga ko'ra aniqladilar va uni "tilni o'qish, yozish va undan foydalanish qobiliyati" deb ta'rifladilar 1980- yillardan soʻng “savodxonlik” ning anʼanaviy taʼrifi maʼqullana boshladi va vaziyatga qarab kontekstda baholash toʻgʻriroq ekanligi taʼkidlandi. Bay va boshqalar (2014) moliyaviy savodxonlikni vaziyat modeliga ko‘ra tushuntirib, moliyaviy savodxonlikni tashkil etuvchi xususiyatlar amaliyot orqali shakllanib, vaqt va joyga ko‘ra o‘zgarib turishini ta’kidlagan. [3] Jakob va boshqalar iqtisodiy savodxonlikma'lumotlarni samarali moliyaviy qarorlarga, shuningdek, moliyaviy tushunchalar va atamalarga aylantirish orqali tushunilishini ta'kidladilar. Shu munosabat bilan Remund (2010) moliyaviy savodxonlikni besh toifaga ajratdi. Bular: moliyaviy tushunchalarni bilish, moliyaviy tushunchalar haqida muloqot qilish qobiliyati, shaxsiy moliyani boshqarish qobiliyati, zarur moliyaviy qarorlarni qabul qilish qobiliyati va kelajakdagi moliyaviy ehtiyojlarni samarali rejalashtirishga ishonch. [4] PISA moliyaviy savodxonlik sohasining nazariy asosi (2012) mazmun, jarayon va kontekst toifalariga bo‘lish yo‘li bilan yaratilgan. PISA moliyaviy savodxonligi mazmuni sohasida 4 ta mazmun yo'nalishi mavjud: "pul operatsiyalari, moliyani rejalashtirish va boshqarish, xavf va daromad hamda moliyaviy sharoitlar". Ushbu o'lchamlarning mazmuni quyidagicha (OECD, 2015): • Pul va bozor operatsiyalari sarlavhasi ostida valyutalar haqida xabardorlik, to'lov vositalarini tan olish, bank hisobvaraqlari, kartalar va cheklardan foydalanish, naqd pul, karta va boshqa to'lov turlari haqida ma'lumot, kvitansiyalarni topshirish, kunlik to'lovlar va harajatlar va qiymati kabi mavzular. pul. • Moliyani rejalashtirish va boshqarish: daromadlar va xarajatlarni boshqarish, rejalashtirish va monitoring, moliyaviy farovonlikni oshirish yo'llarini tushunish, kreditdan foydalanish, investitsiyalar, muntazam xarajatlar, soliq, pensiya rejalashtirish va jamg'arma va boylikni boshqarish kabi mavzular • Tavakkalchilik va daromadlilik nuqtai nazaridan; noaniqlik holatida moliyani boshqarish qobiliyati, moliyaviy daromad yoki zarar potentsialini tushunish, sug'urta kabi moliyaviy mahsulotlar turli risklarni boshqarish va muvozanatlash uchun ishlatilishi mumkinligini tushunish, kreditlar va veksellarni to'lash, iqtisodiy hodisalarni to'lash xavfidan xabardor bo'lish foiz stavkalarining o'zgarishi yoki valyuta kurslarining o'zgarishi kabi tashqi mavzular • Moliyaviy nuqtai nazardan, iste'molchilarning huquq va majburiyatlari, davlat siyosatining foiz stavkasi, inflyatsiya, soliq va boshqalar. Iqtisodiy savodxonlikkontekstlari individual, ijtimoiy, ta'lim va ish, uy va oila bilan bog'liq bo'lishi mumkin. [5] Xulosa qilib aytganda, iqtisodiy savodxonliktushunchasi kundan kunga dolzarb tushunchaga aylanib bormoda. O’sib kelayotgan yosh avlodning ta’