МЕТОДЫ ОПИСАНИЯ РЕЛИГИЙ МУСУЛЬМАНСКИМИ УЧЕНЫМИ

Аннотация

В статье отражено становление сравнительного религиоведения в мусульманском мире и его преподавание как учебника: обоснование отношения к другим религиям на основе Корана и хадисов. Он освещается трудами таких ученых, как Абу Райхан аль-Бируни, Абу Усман Амр ибн Бахр аль-Джахизи, Абу Хамид Мухаммад ибн аль-Газали и Абу Мухаммад ибн Ахмад ибн Хазм аль-Куртуби, а также их аргументами при описании религий. Описания религий имамом Шахристани полностью объяснены. Ключевые слова: Коран, хадис, Абу Усман Амр ибн Бахр аль-Джахизи, Абу Хамид Мухаммад ибн аль-Газали, Абу Мухаммад ибн Ахмад ибн Хазм аль-Куртуби, Луи Массиньон, «Милла ва нихаль», статья, отклонение, аль-Асар аль-Бакийя, описание, классификация, язычник. METHODS OF DESCRIPTION OF RELIGIONS BY MUSLIM SCIENTISTS Egamov Orifjon Adilbekovich "Yangi asr" University, Lecturer of Oriental Philology Annotation: This article reflects the formation of comparative religious studies in the Muslim world and its teaching as a textbook: justifying the attitude towards other religions on the basis of the Quran and Hadith. The works of such scholars as Abu Rayhan Beruni, Abu Usman Amr ibn Bahr Johizi, Abu Hamid Muhammad ibn al-Ghazali, Abu Muhammad ibn Ahmad ibn Hazm al-Qurtubi and their arguments in describing religions are covered. Imam Shakhristani's descriptions of religions are fully explained. Keywords: Quran, hadith, Abu Usman Amr ibn Bahr al-Jahizi, Abu Hamid Muhammad ibn al-Ghazali, Abu Muhammad ibn Ahmad ibn Hazm al-Qurtubi, Louis Massignon, Milla va nihal, article, rejection, al-Asar al-Baqiyya, description, classification, pagan. X-XII asrlardagi dinlarni tasniflash usullarini chuqur tahlil qilish va ulardagi tasniflashni o‘rganish uchun, shu davrdagi diniy vaziyatni chuqur tahlil qilish lozim bo‘ladi. Bu davrda yozilgan asarlardan eng muhimlarini, tasniflanish davomidagi asosiy e’tibor berilgan 91 YOSH OLIMLAR ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI in-academy.uz/index.php/yo jihatlarga urg‘u qaratilishi kerak. Bu davrning yetuk namoyondlari Imom Shahristoniy, Abu Rayhon Beruniy va Shayx abu Abdulloh Muahammad ibn Ahmad ibn Yusuf al-Kotib al- Xorazmiylarning asarlari eng katta va muhim manba hisoblanadi.Tasniflanish usullarining turlichaligi e’tiboridan bu olimlarning asarlaridagi firqalar va e’tiqodlar, millat va xalqlarning davr va tuzilishidagi tafovutlar ko‘rinishi mumkin. bularni uch qisimga ajratgan holatda o‘rganamiz. Imom Shahristoniyning “Milal va Nihal” asari va undagi tasnifotlar haqida gapirganda quydagilarni bayon qilish mumkin. Imom Shahristoniy kitobining kirish qismida gapirganda, dunyo ahlining din peshvolari maqolalarini ko‘zdan kechirdi, ularning manbalari va ulardan kelgan turli tuman aqidalarni o‘rgandi. O‘zining kitobi barcha dinlarni o‘rganish manbayiva masdari, dinlar va xalqlar e’tiqotida bo'lgan hamma narsani o'z ichiga olgan qisqa entsiklopediya bo'lishini xohladi1. U birinchi muqaddimasida dunyo xalqlarining bo'linishiga e’tibor qaratib , tasniflash usullariga ishora qilgan.Ba'zi odamlar unga ergashgan, masalan, ranglar va tillarga ko'ra yoki mamlakatlar va mintaqalarga ko'ra bo'lish va ba'zilari har bir mamlakatning tabiati va o'xshashligi jihatidan farq qilishi, e’tiqodiy jihatdan farq qiladigan huquqini saqlab qolganiga qarab tasniflab bergan.Bunday taqsimlash orqali arablar, forslar va rimliklar kabi dunyo e'tiqodlarini millatlarga ko'ra bo'lgandan keyin u bir xalqni boshqa xalq bilan birlashtirib, masalan: arablar va hindlar bir ta'limotda birlashganligini eslatib o'tdi.2 Bu o‘rganishlar natijasida dinlarni ushbu dinlarning diniy g'oyasining manbasiga ko'ra tasniflashni afzal ko'rdi va o'z kitobida bu borada ishlarni yoritdi, natijada dinlarni ikki toifaga ajratdi: Birinchi tasnif: Turli din va mazhabga mansub odamlar, jumladan majusiylar, yahudiylar va nasroniylar va musulmonlar.3 U din ahlllarini o'z ta'limotlari doirasida vorid bo‘lgan hukumlar e’tiboridan qismlaydi va bu orqali ma’jusiylarning yetmishta, yahudiylarning yetmish bir guruhga, nasroniylar esa yetmish ikki mazhab, Musulmonlar yetmish uch firqaga bo‘linishi va ulardan bir jamoagina jannatga kirishi haqida gapiradigan hadisga ishora qiladi. Bunday sinflash natijasida samoviy kitob nozil bo‘lgan Nasroniy va yahudiylar bilan birga kitob nozil bo‘lganligiga va olimlar tamonidan shubha qilinadigan majusiylarning kitoblari haqida qisqacha tushuntirish berganga o‘xshaydi. O‘zi bu din ham samoviy kitob yani Ibrohim alayhis salomga nozil qilingan sahifalar orqali yuzaga kelgan va keyinchalik turli tortishuv va munozaralar sababidan sahifalar ko‘tarilgan degan fikriy qarashga urg‘u bermoqlikka shaylanadi.4 Ikkinchisi tasnif: Nafs, fikr va e'tiqod egalari va ular orasida ilohiy faylasuflar ham tilga olinadi. Dunyoviylar deya ateistlar, sobiylar, sayyoralar va butlarga sig'inuvchilar va brahmanlar va u bu tasnifdagi firqalarda ma'lum miqdordagi muqaddas manba va naql qilinib kelingan asarlar mavjud emasligini ta'kidlaydi. Bu tasnifda muqaddas kitobi mavjud lekin unda ma’lum bir chega