O'SMIR BOLALAR O'RTASIDA UCHRAYDIGAN ZO'RAVONLIKNI SALBIY OQIBATLARI VA UNI OLDINI OLISH CHORA TADBIRLARI

Аннотация

Ushbu maqolada o'smir bolalar o'rtasida kuzatilayotgan zo'ravonlikning sabablari, turlari, salbiy oqibatlari va oldini olish yo'llari tahlil qilinadi. O'smirlarning psixologik va ijtimoiy rivojlanishiga zo'ravonlikning ta'siri, shuningdek, bu muammoni hal qilishda oilaning, maktabning va jamiyatning roli ko'rib chiqiladi. Maqolada samarali profilaktika dasturlarini yaratish va amalga oshirish bo'yicha takliflar beriladi. Kalit so'zlar: o'smirlar, zo'ravonlik, agressiya, profilaktika, salbiy oqibatlar, oila, maktab, jamiyat, ijtimoiy rivojlanish, psixologik salomatlik. O'smirlar o'rtasidagi zo'ravonlik – bu murakkab va ko'p qirrali muammo bo'lib, uning oldini olish va salbiy oqibatlarini kamaytirish uchun keng ko'lamli yondashuv talab etiladi. Ushbu muammoning chuqur tahlili quyidagi jihatlarni o'z ichiga oladi. O'smirlik davri inson hayotida o'ziga xos psixologik va ijtimoiy o'zgarishlar davri hisoblanadi. Bu davrda shaxsning o'zini o'zi anglashi, o'ziga bo'lgan ishonchi, ijtimoiy munosabatlarning shakllanishi kabi muhim jarayonlar sodir bo'ladi. Afsuski, bu davrda o'smirlar o'rtasida zo'ravonlik holatlari ham tez-tez kuzatiladi. Zo'ravonlikning sabablari ko'p qirrali bo'lib, ular biologik omillar (genetika, fiziologiya), psixologik omillar (stress, depressiya, o'zini o'zi hurmat qilmaslik), ijtimoiy omillar (oilasidagi munosabatlar, tengdoshlar ta'siri, ommaviy axborot vositalarining ta'siri) va madaniy omillar bilan bog'liq bo'lishi mumkin. Zo'ravonlikning turlari ham xilma-xildir:  jismoniy zo'ravonlik,  psixologik zo'ravonlik (haqorat, tahdid, qo'rqitish),  so'zli zo'ravonlik (haddan tashqari tanqid, masxara qilish),  siyosiy zo'ravonlik (internetdagi ta'qib qilish, kiber zo'ravonlik). Har bir o'smirning psixologik va ijtimoiy rivojlanishiga turlicha ta'sir qiladi. Zo'ravonlikka uchragan bolalar o'zini past baholash va o'z qobiliyatlarini namoyon qila olishmaydi. Ular doimo ongli ravishda muvaffaqiyatsizlikni kutishadi. Yangi ko'nikmalarga ega bo'lishda va muammolarni hal qilish zarurati paydo bo’lganda bolani ishonchsizlik bezovta qiladi. Bolada hali ko'nikmaga ega bo'lmagan yangi vazifalar bilan bog'liq bo'lgan muvaffaqiyatsizlikning muqarrarligi qo'rquv hissini keltirib chiqaradi. Muvaffaqiyatdan ko'ra muvaffaqiyatsizlikni kutish uning mustaqil o'rganish qobiliyatini kamroq namoyon qilishi, maktab muhitida kamroq faol bo'lishiga va o'zini isbotlashdan bosh tortishiga olib keladi. Zo’ravonlik natijasida kelib chiqadigan turli kasalliklar. Rivojlanish va kognitiv faoliyatdagi buzilishlar. Agar bola yig’lagani va baqirgani uchun ko'pincha jazolangan bo'lsa, bu bolalarda nutq va nutq funktsiyalari buzilishi hamda bu funktsiyalarni tormozlanish holatlari kuzatiladi. Shuning uchun bu bolalar ko'pincha yaxshi gapirmaydilar. Ularning his-tuyg'ularini tasvirlash 30 YOSH OLIMLAR ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI in-academy.uz/index.php/yo uchun ishlatadigan so'z boyligi juda kam. O’z fikrini yetkazishda qiyinchiliklarga duch keladi. Stress holatida ular hissiy jihatdan yopiq bo'lib qoladilar. Ular va raqiblari o'rtasida janjal kelib chiqqanda o'zlarini qanday his qilganlarini tasvirlash so'ralganda, ular buni qila olmaydilar yoki gapirish jarayonida juda hayajonlanishadi. Ulardan mojaroga olib kelgan aniq sabablar va hodisalarni tasvirlash so'ralganda, ular o'zlarini ancha qulay his qilishadi. O'smirlar o'rtasida zo'ravonlikning tarqalish darajasi, uning sabablari va oqibatlari batafsil tahlil qilinadi. Shuningdek, o'smirlarning zo'ravonlikka moyilligini aniqlash va ularga yordam berish bo'yicha psixologik va pedagogik usullar ko'rib chiqiladi. Samarali profilaktika dasturlari va zo'ravonlikning oldini olish bo'yicha takliflar beriladi. Bu takliflarga oilaviy ta'lim, maktabdagi psixologik yordam, tengdoshlar orasida tushunish va hurmatni rivojlantirish dasturlari, internetda zo'ravonlikka qarshi kurashish choralarini kiritish muhim ahamiyat kasb etadi. Zo'ravonlikning turlari:  Jismoniy zo'ravonlik: Urish, tepish, itarish, zarba berish kabi jismoniy shikast yetkazish harakatlari.  So'zli zo'ravonlik: Haqoratlash, tahdid qilish, masxara qilish, laqab qo'yish kabi so'zlar orqali ruhiy zo'ravonlik.  Psixologik zo'ravonlik: Qo'rqitish, tahdid qilish, manipulyatsiya qilish, o'zini o'zi hurmat qilishni pasaytirishga qaratilgan harakatlar.  Kiberzo'ravonlik: Internet orqali ta'qib qilish, haqoratlash, shaxsiy ma'lumotlarni tarqatish, tahdid qilish.  Ijtimoiy zo'ravonlik: Biror kishini ijtimoiy guruhdan chiqarib tashlash, uni e'tiborsiz qoldirish, yolg'on gapirish orqali obro'sini buzish. Zo'ravonlikning sabablari:  Oilaviy muhit: Zo'ravonlik, qashshoqlik, e'tiborsizlik, ota-onalarning o'zaro munosabatlaridagi muammolar.  Maktab muhiti: Zo'ravonlik, tengdoshlar bosimi, diskriminatsiya, o'qituvchilarning e'tiborsizligi.  Ijtimoiy-iqtisodiy omillar: Qashshoqlik, ishsizlik, kam ta'minlanganlik, ijtimoiy tengsizlik.  Ommaviy axborot vositalari: Zo'ravonlikni targ'ib qiluvchi filmlar, o'yinlar, musiqa.  Shaxsiy xus