O'ZBEK VA RUS MUMTOZ ASARLARINING BIR BIRIDAN FARQLANISHI

Аннотация

Ushbu maqolada o‘zbek va rus mumtoz adabiyotlarida "do‘stlik" konsepti lingvomadaniy jihatdan tahlil qilinadi. Tadqiqotda "do‘stlik" tushunchasining badiiy matnlardagi semantik, leksik va pragmatik xususiyatlari aniqlanib, turli davr va muhitlarda shakllangan do‘stlik namunalari taqqosiy tahlil qilinadi. Shuningdek, o‘zbek va rus xalq og‘zaki ijodi, maqollar, hikmatli so‘zlar hamda mumtoz asarlarda do‘stlikning ma’naviy-axloqiy ahamiyati o‘rganiladi. Maqola natijalari lingvistika, madaniyatshunoslik va adabiyotshunoslik sohalarida "do‘stlik" konseptining mazmunini yanada chuqurroq tushunishga xizmat qiladi. Kalit so’zlar: Do‘stlik konsepti, lingvomadaniyatshunoslik, o‘zbek mumtoz adabiyoti, rus mumtoz adabiyoti, semantik tahlil, leksik birliklar, ma’naviy qadriyatlar, axloqiy mezonlar, badiiy matn, taqqosiy tadqiqot. Insoniyat taraqqiyoti davomida do‘stlik qadimiy va doimiy qadriyat sifatida jamiyat hayotida muhim o‘rin egallab kelgan. Do‘stlik tushunchasi shaxslararo munosabatlarning eng ezgu ko‘rinishlaridan biri bo‘lib, u turli xalqlarning madaniy merosida, xususan, mumtoz adabiyotida keng yoritilgan. O‘zbek va rus mumtoz adabiyotlarida do‘stlik konsepti asrlar davomida shakllangan va turli badiiy obrazlar orqali ifodalangan bo‘lib, uning lingvomadaniy tadqiqi bugungi kunda dolzarb ilmiy yo‘nalishlardan biri hisoblanadi. O‘zbek adabiyotida do‘stlik g‘oyasi Alisher Navoiy, Bobur, Abdulla Qodiriy kabi adiblarning asarlarida insoniylik, vafodorlik, sadoqat va hamkorlik timsoli sifatida talqin etiladi. Rus mumtoz adabiyotida esa Aleksandr Pushkin, Lev Tolstoy, Fyodor Dostoyevskiy, Anton Chexov kabi yozuvchilarning ijodida do‘stlik turli xil ijtimoiy va axloqiy kontekstlarda o‘z ifodasini topgan. Ushbu tadqiqotda o‘zbek va rus mumtoz adabiyotlarida do‘stlik konseptining lingvomadaniy xususiyatlari, uning leksik-semantik jihatlari hamda badiiy asarlardagi namoyon bo‘lish shakllari o‘rganiladi. Tadqiqotning dolzarbligi shundaki, lingvomadaniyatshunoslik fanida do‘stlik konsepti milliy mentalitet va madaniy qadriyatlarning muhim ko‘rsatkichi sifatida qaraladi. O‘zbek va rus xalqlarining tarixiy va madaniy aloqalari do‘stlik konsepti qanday shakllanganini va ularning milliy adabiyotlarida qanday aks etganini tahlil qilish imkonini beradi. Ushbu maqolada mumtoz asarlardagi do‘stlik motivlari, ularning lingvistik va madaniy xususiyatlari taqqosiy yondashuv asosida tahlil qilinadi. Tadqiqotning asosiy maqsadi – o‘zbek va rus mumtoz adabiyotlarida do‘stlik konseptining lingvomadaniy mazmunini ochib berish, uning semantik va pragmatik jihatlarini tahlil qilish hamda turli badiiy asarlarda do‘stlikning qanday tasvirlanganligini ko‘rsatishdan iborat. Shu asosda ushbu konseptning milliy adabiyotlar rivojiga va xalq ongidagi axloqiy tamoyillarga ta’siri o‘rganiladi. 112 ILM-FAN VA INNOVATSIYA ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI in-academy.uz/index.php/si Mazkur tadqiqotda o‘zbek va rus mumtoz adabiyotlarida "do‘stlik" konseptining lingvomadaniy tahlilini amalga oshirish uchun quyidagi ilmiy tadqiqot usullari qo‘llanildi: Taqqoslash-tarixiy metod – o‘zbek va rus adabiyotlarida do‘stlik konseptining shakllanishi, tarixiy taraqqiyoti va turli davrlardagi ifodalanish xususiyatlarini o‘rganishda qo‘llandi. Ushbu metod orqali do‘stlik konsepti milliy mentalitet va madaniy qadriyatlar bilan qanday bog‘liqligi tahlil qilindi. Lingvosemantik metod – do‘stlik konseptining lug‘aviy va semantik jihatlarini aniqlash, badiiy matnlarda ishlatilgan sinonimik qatorlar, metaforalar, frazeologik birikmalar va stilistik vositalarni o‘rganish maqsadida qo‘llanildi. Diskursiv tahlil metodi – do‘stlik mavzusining badiiy matn kontekstida qanday talqin qilinishi, mualliflarning uslubiy yondashuvi va matn ichidagi lingvomadaniy xususiyatlarni ochib berishga xizmat qildi. Struktural-semantik metod – do‘stlik konseptining o‘zbek va rus mumtoz adabiyotlaridagi namoyon bo‘lish shakllarini tizimli ravishda tahlil qilish uchun ishlatildi. Ushbu metod do‘stlikning qanday leksik birliklar orqali ifodalanganligini va ularning semantik maydonini aniqlashga yordam berdi. Kontent-tahlil metodi – mumtoz asarlarda do‘stlik bilan bog‘liq leksik birliklar, iboralar va badiiy tasvir vositalarining chastotasini aniqlash, ularning qanday kontekstda ishlatilishini o‘rganish uchun qo‘llanildi. Kognitiv-lingvistik metod – do‘stlik konseptining o‘zbek va rus adabiyotlaridagi mental va ijtimoiy qirralarini tahlil qilish, bu tushuncha qanday ma’no yuklayotgani va turli asarlar doirasida qanday shakllanganligini aniqlash uchun qo‘llanildi. Interpretativ metod – o‘zbek va rus adabiyotida do‘stlik obrazlari, ularning lingvistik va madaniy jihatdan talqin qilinishi bo‘yicha chuqur tahlil olib borish va asarlarning badiiy- estetik mazmunini ochib berish maqsadida ishlatildi. Ushbu metodlar orqali tadqiqotda o‘zbek va rus mumtoz asarlarida do‘stlik konseptining lingvomadaniy xususiyatlari ilmiy-nazariy asosda chuqur tahlil qilindi. Tadqiqot natijalari o‘zbek va rus mumtoz adabiyotlarid