FORMATIV VA SUMMATIV BAHOLASHNING SAMARADORLIGI

Аннотация

Ushbu maqolada formativ va summativ baholash turlari, ularning ta’lim jarayonidagi o‘rni va samaradorligi tahlil qilinadi. Formativ baholash o‘quvchilarning o‘zlashtirish jarayonini doimiy nazorat qilish va takomillashtirishga yo‘naltirilgan bo‘lsa, summativ baholash ularning umumiy natijalarini baholashga xizmat qiladi. Tadqiqot davomida formativ baholashning o‘quv jarayonidagi motivatsiyani oshirish, ta’lim sifatini yaxshilash va individual yondashuvni kuchaytirish borasidagi afzalliklari ta’kidlangan. Shuningdek, summativ baholash natijalarining ishonchliligi va ob’ektivligini ta’minlash uchun samarali strategiyalar taklif etilgan. Kalit so‘zlar: formativ baholash, summativ baholash, ta’lim samaradorligi, baholash metodlari, ta’lim sifati. Baholash – ta’lim jarayonining ajralmas qismi bo‘lib, o‘quvchilarning bilim darajasi va rivojlanishini aniqlashga xizmat qiladi. Baholashning asosiy turlari formativ va summativ baholash bo‘lib, ularning har biri turli maqsad va metodlarga asoslangan. Formativ baholash o‘quvchilarning ta’lim jarayonidagi o‘zgarishlarini kuzatish va ularga o‘z bilimlarini yaxshilash imkoniyatini yaratishga qaratilgan. Summativ baholash esa ta’lim jarayonining yakuniy natijalarini baholash uchun qo‘llaniladi. Ushbu maqolada formativ va summativ baholashning ta’lim tizimida tutgan o‘rni, afzalliklari hamda ularning samaradorligi tahlil qilinadi. Formativ va summativ baholash atamalari ilk bor amerikalik pedagog va psixolog Benjamin Bloom tomonidan 1960-yillarda ilgari surilgan. Bu tushunchalar Michael Scriven tomonidan 1967-yilda batafsil ilmiy asosda ishlab chiqilgan. Scriven baholashning ikki asosiy turini ajratib ko‘rsatdi [1]: 1. Formativ baholash – o‘quv jarayonining davomida ta’lim berish samaradorligini oshirish va o‘quvchilarning bilimlarini real vaqt rejimida shakllantirish uchun ishlatiladi; 2. Summativ baholash – o‘quv jarayonining oxirida o‘quv natijalarini umumlashtirish va ularni belgilangan standartlarga mos kelishini tekshirish uchun qo‘llaniladi. O‘zbekiston ta'lim tizimida baholash usullarini takomillashtirish bo‘yicha bir qator yangiliklar amalga oshirilmoqda. Xususan, o‘quvchilarning bilimini baholashda inson omilini minimallashtirish maqsadida yangi tizimlar joriy etilmoqda. Yangi tizimga ko‘ra, o‘quvchi oladigan ballning 10 foizi formativ baholashga, qolgan 90 foizi esa summativ baholashga ajratiladi. Formativ baholash o‘quvchining darsdagi ishtiroki va faolligini baholashga qaratilgan bo‘lsa, summativ baholash chorak yakunida amalga oshiriladi. Bundan tashqari, Maktabgacha va maktab ta'limi vazirligi Pedagogik mahorat va xalqaro baholash ilmiy-amaliy markazi direktori Dilrabo Davidova formativ va summativ baholash tizimi haqida o‘z fikrlarini bildirdi. Uning ta'kidlashicha, ushbu baholash turlari o‘quvchilarning bilimini to‘g‘ri va adolatli baholashda muhim ahamiyatga ega. O‘zbekistonda formativ va summativ baholash bo‘yicha bir qator tadqiqotlar olib borilmoqda. Masalan, Farg‘ona davlat universiteti o‘qituvchisi Dilnoza Oxunova o‘quvchilar bilimini baholashga zamonaviy yondashuvlar, shuningdek, formativ va summativ baholashning asosiy farqlarini o‘rganib chiqdi. 94 Shuningdek, Qarshi davlat universiteti huzuridagi ilmiy darajalar beruvchi ilmiy kengashda o‘quvchilarning ona tilidan o‘quv materiallarini anglab tushunish darajalarini baholash shakllari, metod va usullari bo‘yicha tadqiqotlar olib borilmoqda [4]. Bundan tashqari, O‘zbekiston Respublikasi Maktabgacha va maktab ta'limi vazirligi hamda Birlashgan Arab Amirliklari Prezidenti Devonining ta'lim va tadqiqotlar bo‘yicha kotibiyati o‘rtasida o‘zaro anglashuv memorandumi imzolandi. Ushbu hamkorlik doirasida baholash tizimlarini takomillashtirish bo‘yicha qo‘shma tadqiqotlar o‘tkazilishi rejalashtirilgan. Ushbu tadqiqotlar va yangiliklar O‘zbekiston ta'lim tizimida formativ va summativ baholash usullarini yanada rivojlantirishga xizmat qilmoqda. Baholash metodikasining rivojlanishi ta’lim jarayonining sifatini oshirishga qaratilgan bo‘lib, uning asosiy yo‘nalishlari formativ va summativ baholashni o‘z ichiga oladi. Formativ baholash o‘quvchilarning o‘zlashtirish darajasini doimiy ravishda kuzatish va tahlil qilish, o‘qituvchilarga ta’lim jarayonini moslashtirish va yaxshilash imkonini berish, o‘quvchilarning bilim olish jarayonidagi qiyinchiliklarini aniqlash va ularga mos yondashuv ishlab chiqish hamda ularning motivatsiyasini oshirish orqali faol ta’lim jarayoniga jalb qilishga qaratilgan. Summativ baholash esa o‘quvchilarning ma’lum bir mavzu yoki kurs bo‘yicha yakuniy natijalarini baholash, o‘quv dasturlarining samaradorligini tahlil qilish va ta’lim standartlariga muvofiqligini tekshirish, o‘quvchilarning rivojlanish darajasini boshqa o‘quvchilar yoki standartlar bilan solishtirish hamda sertifikatlashtirish, daraja berish yoki keyingi bosqichga o‘tish uchun asos yaratish vazifalarini bajaradi [5]. Formativ baholash o‘quvchilarning o‘zlashtirish jarayonini yaxshilash va ularga ta’lim jarayonida faol ishtiro