O‘RTA OSIYO TURAR JOYLARI TARIXI

Аннотация

Ushbu maqolada O’rta Osiyoning eneolit va bronza davri jamolarining turar joylari haqida ma’lumot beriladi.Maqolaning dolzarbligi arxeologik tadqiqotlar natijasida ochilgan yodgorliklar misolida yaqqol o’rganib berilgan.Shuningdek ahaloning turmush sharoiti ham dini ham batafsil yortilgan,Maqola yozishda aniq ma’lumotlar tayangan holda ma’lumot berilyabdi. Kalit so‘zlar: Nomozgoh, Sarazm, M.E. Vorones,A.Anarbayev,B.Matbabayev, Аmirobod madaniyati, Porson-2. Oʻrta Osiyo xalqlarining shaharsozlik anʼanalari asrlar qa’riga borib taqaladi. Ijtimoiy mehnat taqsimoti, mulkiy tabaqalanish, ishlab chiqarishning o‘sishi shahar aholi punktlari: ma’muriy hokimiyat, hunarmandchilik va savdo markazlarining paydo bo‘lishiga olib keldi. Urbanizatsiya jarayonini makon-vaqt o‘lchovida amalga oshirish shakllari va darajalarida notekis rivojlanish qonunining ta’siri namoyon bo‘ladi. Bu Oʻrta Osiyo tarixida ham qayd etilgan: bu hududda urbanizatsiya jarayoni bir xil boʻlmagan – Oʻrta Osiyo janubidagi protoshaharlar miloddan avvalgi III ming yillikning oxirida, shimoliy va shimoli- sharqida esa (shu jumladan, Oʻrta Sirdaryo havzasida) birinchi shaharlar miloddan avvalgi I ming yillikning 1-yarmi va oʻrtalarida paydo boʻlgan1. Markaziy Osiyoning bu qismida urbanizatsiya jarayonini o‘rganish alohida ahamiyatga ega. Uning tabiiy iqlim sharoiti xilma-xil, hududi boy tabiiy resurslarga ega. Geografik joylashuviga koʻra Oʻrta Sirdaryo havzasi miloddan avvalgi I ming yillikda sivilizatsiya va shahar madaniyati paydo bo‘lgan Qadimgi Sharq dunyosining chekkasi edi. Bundan tashqari, ko‘p asrlar davomida o‘troq dehqonchilik madaniyati dunyosi bilan ko‘chmanchi madaniyat olami o‘rtasida chegara mavjud edi. Bu omillarning barchasini hisobga olgan holda, O‘rta Sirdaryo havzasini, uning rivojlanishining fazoviy kengayishini va murakkablashishini ta’minlaydigan urbanizatsiya jarayonining refleks zonalariga to‘liq bog‘lash mumkin. Urbanizatsiya xususiyatlarini aniq tarixiy jamiyatlarda belgilash – bu holda O‘rta Sirdaryo havzasi mintaqasida, Oʻrta Sirdaryoning birinchi shahar markazlaridan biri Arxaik Xoʻjand (miloddan avvalgi I ming yillikning birinchi uchdan bir qismi) hisoblanishi kerak. Ustrushona (Istaravshan) tarixiy-madaniy rayoniga kelsak, yozma manbalarga koʻra, bu yerdagi dastlabki shaharlar Kurushkada, Baga, Gʻazo va boshqalar boʻlgan (miloddan avvalgi VI- IV asrlar).1 Muayyan mintaqadagi bitta shaharning tarixi ma’lum bir xronologik doirada ushbu mintaqadagi deyarli barcha voqealarni aks ettiradi. Bu yerda xususiyning umumiyga munosabati va fikr-mulohazalari aniq kuzatilgan: ma’lum bir makonning bir obyektining tarixi va bir mintaqaning ma’lum bir davrdagi tarixi. Shu munosabat bilan shahar Istaravshan (sobiq O‘ratepa) Tojikistonda urbanizatsiya muammolarini oʻrganishning muhim obyekti hisoblanadi. Urbanizatsiyani umumiy hududiy jarayonlar nuqtai nazaridan va ma’lum bir hududdagi yagona shahar tarixi bilan solishtirganda o‘rganish muammolarni har tomonlama ko‘rib chiqish imkonini beradi. Muammoni hal qilishning ushbu yondashuvi tanlangan tadqiqot mavzusining dolzarbligini anglatadi. 43 Shu o‘rinda ta’kidlash kerakki, urbanizatsiyani oʻrganish boʻyicha yana bir tarixiy- madaniy mintaqa – Oʻrta Sirdaryo havzasining ajralmas qismi boʻlgan Choch-Iloqda ham salmoqli ishlar amalga oshirildi. Shahar hududlari, istehkomlar, old va jamoat binolari, turar joy va hunarmandlar kvartallarining relyefi va rejasini batafsil o‘rganishni o‘z ichiga olgan bu ishlar viloyat shaharlari tarixini ularning rivojlanish dinamikasida izchil ochib berish imkonini berdi. Urbanizatsiya yo‘llari va bosqichlarini o‘rganishga tizimli yondashuv, shu jumladan, arxeologik yodgorliklarning barcha toifalari, xomashyo manbalari, ichki va mintaqalararo aloqa vositalarini tahlil qilish “Qadimiy va o‘rta asrlar shaharlari” monografiyasi mualliflari tomonidan qo‘llanilgan. “Sharqiy Movarounnahr» asarida antik davr va o‘rta asrlarda (miloddan avvalgi III asr – XVIII asrlar) Sharqiy Movarounnahrning bepoyon hududi shahar madaniyati shakllanishining irsiy sabablari va qonuniyatlari xolisona tahlil qilingan. Istaravshan haqidagi alohida asarlarda Ustrushona va butun Oʻrta Sirdaryo havzasining urbanizatsiya jarayonining turli jihatlari shaharsozlik madaniyatining boshqa masalalarini oʻrganishda toʻxtalib oʻtgan. Istaravshan moddiy madaniyati tarixini oʻrganishda meʼmoriy yodgorliklar muhim manba boʻlib, ularning soni Oʻratepada Tojikistonning boshqa shaharlariga qaraganda koʻproqdir. Shu munosabat bilan arxeologik yodgorliklar bilan bir qatorda O‘ratepaning ko‘plab me’moriy yodgorliklari ham o‘rganildi2. O‘ratepa-Istaravshanning soʻnggi oʻrta asr va yangi tarixi yaxshi oʻrganilgan. A.M.Muxtorov taniqli yozma manbalarni har tomonlama tahlil qilib, XVII-XIX asrlardagi shaharning umumiy tarixi va butun mulki sahifalarini tiklabgina qolmay, Istaravshan va madaniyati tarixining alohida muammolarini ham ko‘rib chiqdi. U shaharning choraklik tuzilishini, guzarlarning tashkil topgan vaq