TIJORAT BANKLARINING INVESTITSION FAOLIYATINI TAKOMILLASHTIRISH YO‘LLARI

Аннотация

Mazkur maqolada tijorat banklarining investitsion faoliyati tahlil qilinib, uning rivojlanish tendensiyalari va samaradorligini oshirish yo‘llari yoritilgan. Banklarning investitsion faoliyatini takomillashtirish uchun moliyaviy vositalarni diversifikatsiya qilish, risklarni boshqarish tizimini takomillashtirish hamda innovatsion bank mahsulotlarini joriy etish muhimligi asoslab berilgan. Kalit so‘zlar: Tijorat banklari, investitsion faoliyat, kapital bozor, risklarni boshqarish, moliyaviy vositalar, innovatsion mahsulotlar. Zamonaviy bozor iqtisodiyotida tijorat banklarining investitsion faoliyati moliyaviy tizim barqarorligini ta’minlash va iqtisodiy o‘sishni rag‘batlantirishda muhim rol o‘ynaydi. Banklarning investitsion strategiyalari nafaqat kreditlash operatsiyalari bilan cheklanib qolmay, balki kapital bozori ishtirokchilari sifatida qimmatli qog‘ozlarga investitsiya kiritish, infratuzilma loyihalarini moliyalashtirish, innovatsion texnologiyalarga sarmoya yo‘naltirish kabi yo‘nalishlarni ham o‘z ichiga oladi. Bu jarayon iqtisodiy subyektlarning moliyaviy resurslarga bo‘lgan ehtiyojlarini qondirish bilan birga, milliy iqtisodiyotning uzoq muddatli barqarorligini ta’minlashga xizmat qiladi. Banklarning investitsion faoliyatini samarali tashkil etish muhim bo‘lib, bu jarayon tijorat banklarining moliyaviy resurslardan optimal foydalanish qobiliyatiga, investitsion xavflarni boshqarish tizimining rivojlanganligiga va bozor infratuzilmasining darajasiga bog‘liq. Hozirgi kunda banklar kapitalni samarali joylashtirish bo‘yicha turli mexanizmlardan foydalanmoqda, jumladan, davlat va korporativ qimmatli qog‘ozlarga investitsiyalar, loyihaviy moliyalashtirish, venchur kapital jamg‘armalari orqali innovatsion kompaniyalarni qo‘llab- quvvatlash va xalqaro moliyaviy institutlar bilan hamkorlik qilish. O‘zbekiston iqtisodiyotida tijorat banklarining investitsion faoliyati hali to‘liq shakllanmagan bo‘lsa-da, so‘nggi yillarda bu yo‘nalishda ijobiy o‘zgarishlar kuzatilmoqda. Xususan, O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti tomonidan qabul qilingan bank-moliya tizimini isloh qilishga oid qarorlar, kapital bozorini rivojlantirish strategiyalari va bank sektorining raqamli transformatsiyasi bu jarayonda muhim o‘rin egallamoqda. Shu bilan birga, banklarning investitsion portfelini diversifikatsiya qilish, kreditlash va investitsion faoliyat o‘rtasidagi optimal muvozanatni ta’minlash, kapital yetarliligi va likvidlik talablariga mos keladigan sarmoyaviy strategiyalarni ishlab chiqish dolzarb masalalar bo‘lib qolmoqda. Shu sababli, O‘zbekistonda banklarning investitsion faoliyatini yanada takomillashtirish uchun rivojlangan mamlakatlarning ilg‘or tajribalarini o‘rganish, kapital bozorida likvidlikni oshirish, bank-moliya sektorining raqamli transformatsiyasini jadallashtirish, hamda investitsion risklarni minimallashtirish strategiyalarini joriy etish zarur. Tijorat banklarining investitsion faoliyati moliyaviy tizim barqarorligini ta’minlash va iqtisodiy o‘sishning asosiy omillaridan biri sifatida xalqaro miqyosda keng tadqiq etilgan mavzulardan biri hisoblanadi. Bu sohada olib borilgan tadqiqotlar banklarning investitsion 68 strategiyalari, risklarni boshqarish mexanizmlari, kapital bozori bilan o‘zaro bog‘liqlik, shuningdek, tartibga solish va institutsional rivojlanish masalalariga qaratilgan. Jahon bank va moliya instituti mutaxassislari tijorat banklarining investitsion faoliyatini turli strategiyalar asosida baholaydilar. Mishkin (2020) [1] o‘z tadqiqotida banklar investitsion portfelining diversifikatsiyasi moliyaviy barqarorlikni ta’minlash va kapital yetarliligini oshirishga xizmat qilishini ta’kidlaydi. Ushbu yondashuv banklarning uzoq muddatli sarmoyalar orqali real iqtisodiy o‘sishga ijobiy ta’sir ko‘rsatishini ko‘rsatadi. Investitsion strategiyalar eng samarali ekanligi bo‘yicha turli tadqiqotchilar har xil yondashuvlarni taklif qilishadi. Masalan, Allen va Gale (2021) [2] tomonidan o‘tkazilgan tadqiqotda kapital bozorining rivojlanganligi banklarning investitsion samaradorligini oshirishda hal qiluvchi ahamiyatga ega ekani qayd etilgan. Ayniqsa, rivojlanayotgan mamlakatlarda investitsiya faoliyati bozor likvidligi va tartibga solish tizimi bilan bevosita bog‘liq bo‘lgan omil sifatida namoyon bo‘ladi. Tijorat banklarining investitsion faoliyati o‘z ichiga yuqori darajadagi moliyaviy risklarni olganligi sababli, risklarni boshqarish tizimlarining takomillashtirilishi ushbu jarayonning samaradorligi uchun hal qiluvchi ahamiyatga ega. Basel III standartlari asosida olib borilgan tadqiqotlarda banklarning investitsion risklarini kamaytirish bo‘yicha yangi strategiyalar taklif etilgan [3]. Boyd va Prescott (2022) [4] o‘z tadqiqotida risklarni minimallashtirishda diversifikatsiya va likvidlikni saqlash muhimligini ta’kidlaydi. Ular banklar uchun aktivlar portfelini diversifikatsiya qilish, kredit risklarini baholash tizimlarini modernizatsiya qilish va suveren obligatsiyalar kabi xavfsiz investitsiya yo‘nalishlarini