STORYTELLING TEXNIKASI YORDAMIDA TIL KO‘NIKMALARINI RIVOJLANTIRISH

Аннотация

Ushbu maqolada storytelling (hikoya qilish) texnikasining til o‘rganishda va til ko‘nikmalarini rivojlantirishdagi roli tahlil qilinadi. Storytelling usuli eshitish, o‘qish, yozish va so‘zlashuv ko‘nikmalarini shakllantirishda samarali yondashuv hisoblanadi. Ushbu texnika yordamida talabalar tilni tabiiy va intuitiv tarzda o‘zlashtirish imkoniga ega bo‘ladilar. Maqolada storytelling texnikasining metodologik asoslari, uning til o‘rganish jarayonidagi o‘rni va amaliy qo‘llanilish usullari yoritilgan. Shuningdek, hikoya qilish orqali til o‘rgatuvchi darslarni tashkil etish bo‘yicha tavsiyalar berilgan. Kalit so‘zlar: storytelling, til o‘rganish, til ko‘nikmalari, kommunikativ metod, interfaol ta’lim, yozma va og‘zaki nutq, til kompetensiyasi. Bugungi kunda til o‘rganish va til ko‘nikmalarini rivojlantirishda yangi pedagogik yondashuvlar va metodikalar keng qo‘llanilmoqda. Ushbu yondashuvlar orasida storytelling (hikoya qilish) texnikasi muhim o‘rin tutadi. Storytelling, ya'ni hikoya qilish, tilni o‘rganishda faqat ma'lum bir so‘z boyligini kengaytirishgina emas, balki tilni intuitiv va jozibali tarzda o‘rgatish imkonini beradi. Ushbu maqolada storytelling texnikasining til ko‘nikmalarini rivojlantirishdagi o‘rni, metodologik asoslari va amaliy qo‘llanilishi tahlil qilinadi. Storytelling (hikoya qilish) texnikasi qadimiy davrlardan beri insoniyat madaniyatining ajralmas qismi bo‘lib kelgan. Zamonaviy ta’lim metodikasi sifatida esa uni rivojlantirish va pedagogik amaliyotga joriy etish bir necha olimlarning ishlari bilan bog‘liq. XX asrning ikkinchi yarmida ta’lim sohasida kommunikativ va interfaol yondashuvlarning ahamiyati ortgan. Storytelling texnikasi aynan shu davrda til o‘rganish va ta’lim jarayonida samarali usul sifatida shakllandi. Jerome Bruner (1915–2016) – amerikalik psixolog va pedagog, u ta’lim jarayonida hikoyalarning muhimligini ta’kidlagan [2]. Bruner o‘zining “Actual Minds, Possible Worlds” (1986) asarida inson tafakkuri hikoyalash orqali shakllanishini va bilimlarni qabul qilish jarayonida hikoyalarning o‘rni beqiyos ekanligini ko‘rsatgan. Kendall Haven esa storytellingning ilmiy asoslarini o‘rganib, “Story Proof: The Science Behind the Startling Power of Story” (2007) kitobida hikoyalarning ta’lim jarayonidagi samaradorligini asoslab bergan [3]. Stephen Krashen til o‘rganish nazariyasi bo‘yicha taniqli mutaxassis bo‘lib, u “Input Hypothesis” (1980-yillar) orqali tabiiy til o‘rganish jarayonida hikoyaviy matnlarning muhimligini ko‘rsatgan. David Ausubel (1918–2008) esa kognitiv pedagogika vakili bo‘lib, u ma’noli o‘rganish (meaningful learning) konsepsiyasini ilgari surgan. Ushbu yondashuvga ko‘ra, yangi bilimlar hikoyalar orqali yaxshiroq tushuniladi va yodda saqlanadi [4]. Storytelling texnikasi an'anaviy hikoyalash san'ati bilan bog‘liq bo‘lsa-da, uni zamonaviy ta’lim metodologiyasiga ilmiy asosda kiritish va rivojlantirish asosan XX asrning ikkinchi yarmidan boshlangan. Jerome Bruner, Kendall Haven, Stephen Krashen va David Ausubel kabi olimlar bu uslubning nazariy asoslarini yaratgan va uning ta’lim jarayonida qo‘llanishini ilmiy jihatdan isbotlaganlar. 91 Oʻzbekistonda storytelling (hikoya qilish) metodikasining taʼlim jarayonida qoʻllanilishi va bu boradagi tadqiqotlar haqida aniq maʼlumotlar cheklangan. Shu sababli, ushbu metodning mamlakatimizda dastlab kimlar tomonidan qoʻllanilgani va hozirda kimlar tomonidan tadqiq etilayotgani haqida toʻliq maʼlumot berish qiyin. Biroq, Oʻzbekiston taʼlim tizimida innovatsion pedagogik yondashuvlar, jumladan, storytelling metodikasini qoʻllashga qiziqish ortib bormoqda. Turli oliy oʻquv yurtlari va ilmiy- tadqiqot institutlarida ushbu metodikani oʻrganish va uni taʼlim jarayoniga tatbiq etish boʻyicha izlanishlar olib borilmoqda. Masalan, Oʻzbekiston Milliy universiteti, Toshkent davlat pedagogika universiteti kabi muassasalarda pedagogika va til oʻqitish metodikasi boʻyicha ilmiy ishlar amalga oshirilmoqda. Storytelling texnikasi, tarixan, o‘ziga xos bir pedagogik yondashuv sifatida qaraladi. Bu texnika talabalarga, ayniqsa, o‘rta va yuqori darajadagi til o‘rganuvchilarga o‘z fikrlarini aniq ifodalash, ma'lumotlarni to‘g‘ri va ravon taqdim etish, hamda madaniy va ijtimoiy kontekstni tushunish imkonini beradi. Storytelling nafaqat til ko‘nikmalarini rivojlantirishda, balki umumiy nutq madaniyatini shakllantirishda ham katta ahamiyatga ega. Eshitish ko‘nikmalari bo‘yicha storytelling texnikasi talabalarning eshitish ko‘nikmalarini rivojlantirishga yordam beradi. Hikoya qilish jarayonida talaba turli xil talaffuzlarni, intonatsiyalarni va lingvistik tuzilmalarning qanday ishlashini tinglaydi. Bu esa, tilni tabiiy tarzda o‘zlashtirishga, yangi so‘zlar va iboralarni kontekstda o‘rganishga imkon yaratadi. O‘qish ko‘nikmalarida hikoya qilishni tinglash yoki yozish orqali talaba o‘qish ko‘nikmalarini ham rivojlantiradi. Hikoyalar turli janrlarda bo‘lishi mumkin, masalan, hikoya, ertak, anekdot, voqea-tarixiy hikoyalar. Bunday matnlar yordamida talaba o‘