INGLIZ VA O’ZBEK TILLARIDA FRAZEOLOGIZMLARNING NAZARIY TAVSIFI

Аннотация

Ushbu tezis ingliz va o‘zbek tillaridagi frazeologizmlarning nazariy tavsifi mavzusini qamrab oladi. Maqolada frazeologizm, uning tildagi o‘rni va funksiyalari, shuningdek, frazeologizmning o‘ziga xos xususiyatlari va turkumlari haqida batafsil ma’lumot berilgan. Frazeologizmlar tilning boyligini aks ettirib, madaniy, tarixiy va ijtimoiy qatlamlarni o‘zida mujassamlashtiradi. Ingliz va o‘zbek tillaridagi frazeologik birliklar o‘xshashliklar va farqlarga ega bo‘lib, ularning semantik, sintaktik va leksik jihatlari til va madaniyatning o‘ziga xos xususiyatlarini ko‘rsatadi. Tezisda frazeologizm turkumlari – idiomalar, maqollar va phrasal verb-lar kabi elementlar alohida tahlil qilinib, ularning har ikki tilda qanday ishlatilishi ko‘rsatilgan. Shuningdek, frazeologizmlarning nutqdagi rolini, ularning ifodaviy kuchini oshirishdagi ahamiyatini hamda tarjima jarayonidagi qiyinchiliklari ko‘rib chiqilgan. Tezis tilshunoslik va tarjima sohasidagi tadqiqotlar uchun muhim manba bo‘lib, ingliz va o‘zbek tillaridagi frazeologizmlarning o‘xshashliklari va farqlari haqida yanada chuqurroq tushuncha hosil qilishga yordam beradi. Kalit so‘zlar: frazeologizm, ingliz tili, o‘zbek tili, idiomalar, maqollar, phrasal verb, semantika, sintaksis, leksika, madaniyat, tarjima, tillararo farqlar, frazeologik birliklar, ifodaviylik, tilshunoslik, adabiyot, madaniy tafovutlar. Frazeologizm - bu ma’nosi so’zlarning to’g’ridan-to’g’ri ma’nolaridan farq qiladigan, o’ziga xos butun bir birikma bo’lib, har bir so’zi o’z ma’nosini saqlamaydi. Ingliz va o‘zbek tillaridagi frazeologizmlar ko’pincha tillar o’rtasidagi madaniy, tarixiy va ijtimoiy farqlarni aks ettiradi. Bu tezisda ingliz va o‘zbek tillaridagi frazeologizmlarning nazariy jihatlari tahlil qilinadi. Frazeologizm deganda, ikki yoki undan ortiq so‘zning o‘zaro bog‘lanishidan hosil bo‘lgan va ma’nosi shu so‘zlarning alohida ma’nolaridan farq qiladigan birikmalar tushuniladi. Frazeologizm tilning boyligini, til muhitini va uning tarixi bilan bog‘liq ijtimoiy va madaniy o‘zgarishlarni aks ettiradi. Frazeologizmlar tilning o‘ziga xos mustahkam bir qismini tashkil etadi va uning vositasida xalqning dunyoqarashi, turmush tarzi, urf-odatlari, qadriyatlari va hissiyotlari ifodalanadi. Frazeologizmlar turkumlari: 1. Idiomalar – bu eng keng tarqalgan frazeologik birikmalar bo’lib, ularning ma’nosi so‘zlarning alohida ma’nolaridan butunlay farq qiladi. Masalan, ingliz tilida “kick the bucket” (o’limga uchramoq), o’zbek tilida esa “ko’z ochib yumguncha” (tez orada) kabi iboralar mavjud. 2. Proverbial frazeologizmlar – bu xalq maqollaridan olingan frazeologizmlar bo'lib, ular ko‘pincha umumiy hayotiy qonuniyatlarni ifodalaydi. Masalan, ingliz tilida “A bird in the hand is worth two in the bush” (qo‘lga kiritilgan bir qush, butun o‘rmonlik qushlardan qimmatroq) va o‘zbek tilida “Bir og‘iz so‘z – ming taqdir” (to‘g‘ri so‘zning kuchi) kabi misollar keltirilishi mumkin. 36 3. Frazali fe’llar – ingliz tilida juda ko‘p uchraydigan frazeologik birikmalar bo‘lib, unda yordamchi fe’l va asosan ma’nosi o‘zgaradigan asosiy fe’l birikadi. Masalan, “give up” (taslim bo‘lmoq), “break down” (buzilmoq) kabi. Ingliz va o‘zbek tillaridagi frazeologizmlarning leksik tarkibi va semantik strukturalari o‘xshashliklar va farqlarni namoyon qiladi. Misol uchun, ingliz tilidagi “raining cats and dogs” (juda kuchli yomg‘ir yog‘ayotgan) iborasi o‘zbek tilida “qor uchqunlayotgan” yoki “yomg‘ir yog‘ayotgan” tarzida ifodalangan bo‘lishi mumkin. Har ikkala frazeologizmning ma’nosi bir xil bo‘lsa ham, tasvirlangan obyektlar turlicha. Frazeologizmlar tilga xos tarixiy voqealar, ijtimoiy an’analarga asoslangan bo‘lishi mumkin. Misol uchun, ingliz tilidagi “to bring home the bacon” (oilaviy bo‘lish, uyga pul olib kelish) iborasi inglizlarning tarixi va madaniyatiga bog‘liq bo‘lib, o‘zbek tilidagi “non topish” kabi iboralar o‘zbek xalqining o‘ziga xos hayot tarzini aks ettiradi. Frazeologizmlar ingliz va o‘zbek tillarida sintaktik jihatdan farq qiladi. Masalan, ingliz tilida frazali fe’llar ko‘p uchraydi, o‘zbek tilida esa shunday iboralar ko‘proq to‘g‘ri fe’l va modifikatorlar orqali ifodalanadi. Shuningdek, ingliz tilida “run out of” (birozdan keyin tugash) kabi iboralar o‘zbek tilida "to‘liq tugash" tarzida ifodalanishi mumkin. Frazeologizmlar tilda faqat ma’nolarni ifodalashda emas, balki nutqning rang-barangligi va ifodaviyligini oshirishda ham katta rol o’ynaydi. Ular nafaqat so’zlashuvda, balki adabiyotda ham muhim ahamiyatga ega. Ingliz va o‘zbek tillarida frazeologizmlar odamlarning hissiyotlarini, kayfiyatini, munosabatlarini yanada aniqroq ifodalash imkonini beradi. Frazeologik birliklar tilni jonli va rang-barang qiladi. Ingliz va o‘zbek tillaridagi frazeologizmlar tilning o‘ziga xos xususiyatlarini, madaniy qadriyatlarini va xalqning dunyoqarashini aks ettiradi. Frazeologizm – bu nafaqat so‘z birikmasi, balki bir tildagi odamlarning fikrlash tarzini, ijtimoiy va madaniy o‘zgarishlarni ifodalovchi qudratli vositadir. H