GIRGENSOHNIA DIPTERA BUNGE O’SIMLIGI VA UNING KIMYOVIY TARKIBI

Аннотация

В данной научной работе представлена информация о биологическом описании и химическом составе растения Girgensohnia diptera Bunge. Ключевые слова: Girgensohnia diptera Bunge, растение, алкалоид гиргенсонин. Annotatsion. This scientific paper provides information about the biological description and chemical composition of Girgensohnia diptera Bunge. Keywords: Girgensohnia diptera Bunge, plant, girgensonin alkaloid. Girgensohnia diptera Bunge (Chenopodiaceae) oilasi, Girgensohnia jinsiga mansub boʻlgan bir yillik kichik buta hisoblanadi. Poyasi ingichka, shoxlangan, koʻpincha qizarib ketgan poʻstlogʻi oq rangga ega, balandligi 10-60 sm. Qarama-qarshi joylashgan qattiq barglar poyaning pastki yarmida ignasimon, yuqori qismida ular keng tuxumsimon, deyarli bosilgan erkin varaqlardan iborat. Barglar kutikula bilan qoplangan. Barglari va poyasi qurgʻoqchilikka yuqori darajada moslashgan bo’lib, suvni tejash va bugʻlanishni kamaytirish uchun maxsus tuzilishga ega. Bunday tuzilish o’simlikning suvni samarali saqlashiga, haddan tashqari bugʻlanishning oldini olishga va ekstremal choʻl sharoitlarida ham yashashiga yordam beradi. Gullari asosan siyrak joylashgan boshoqsimon, qarama qarshi toʻpgullarga yeg’ilgan. Gullari ikki jinsli, besh azoli tuzilishga ega. Ularning gul qoʻrgʻoni beshta bo’lakdan iborat. Har bir gul 2ta shoxchali bo’lib. Bu tuzilma changlanish jarayonini samarali kechishiga yordam beradi. Mevalari zaytun-jigarrang silliq. Urugʻlari oval yoki choʻzinchoq oval, uzunligi 1-2 mm. Iyun- avgust oylarida gullab meva beradi. Ildiz tizimi yaxshi rivojlangan bo’lib, asosan chuqur kirib boruvchi asosiy ildiz va yon ildizlardan ibora [1-2] (1-rasmga qarang). 1-rasm. Girgensohnia diptera Bunge oʻsimligi 19 Tarqalishi. Girgensohnia diptera Bunge o’simligi shimoliy Afg’onistondan G’arbiy Tojikiton Janubiy Qozog’istonda o’sadi. Qurgʻoqchil hududlarda oʻsishga moshlashgan. Gilli, sho’r, shagʻal va shagʻalli tuproqlarda, koʻpincha tekislik va togʻ etaklarida oʻsadi [3] Osimlikning 1.25 %ini alkaloidlar tashkil etadi. N-metil piperidin C H N, N- 6 13 metiltriptamin (dipterin) C H N aralashmaning va girgensonin C H N O mavjud [4]. Bu 11 14 13 16 2 alkaloidlar juda qimmali va farmakologik jihatdan yuqori baholanadi. Xulosa. Girgensohnia diptera bunge o’simligi cho’l mintaqasi va qurg’qchil hududlarda o’suvchi o’simlik bo’lib, uning alkaloid tarkibi yuqori hioblanadi. Alkaloidlar asosan insektitsid sifatida ishlatiladi.