ЖИНОИЙ ФАОЛИЯТДАН ОЛИНГАН КРИПТО-АКТИВЛАРНИ ҚАЙТАРИШНИНГ ПРОЦЕССУАЛ ЖИҲАТЛАРИ

Аннотация

The article discusses crimes related to the handling of crypto assets, issues of responsibility for crimes in the crypto space in accordance with current legislation, amendments and additions to legislation, procedural aspects of the return of crypto assets obtained from criminal activity, regulatory mechanisms, and related issues. 3 99 International scientific journal ISSN: 2181-3906 «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» 2025 VOLUME 4 / ISSUE 2 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ Keywords: information and communication technologies, The Criminal Code, the Code of Criminal Procedure, the Code of Administrative Responsibility, cryptoactive, cryptocurrency, procedural mechanism, property, property law. Кейинги йилларда мамлакатимизда барча соҳаларга ахборот-коммуникация технологияларини жорий этишга қаратилган кенг кўламли ислоҳотлар амалга оширилмоқда. Бироқ айрим шахслар томонидан замонавий рақамли технологиялар ютуқларидан қонунга хилоф равишда ҳамда ғаразли мақсадларда фойдаланилиши натижасида фуқароларнинг ҳуқуқлари ва қонуний манфаатлари бузилмоқда ҳамда давлатга зарар етказилмоқда. Бу рақамли технологиялардан фойдаланган ҳолда содир этилаётган янги турдаги жиноятлар учун жавобгарлик белгиланишини тақозо этмоқда. Шу муносабат билан Ўзбекистон Республикасининг 19.01.2024 йилдаги ЎРҚ-899- сон «Ўзбекистон Республикасининг Жиноят, Жиноят-процессуал кодексларига ҳамда Ўзбекистон Республикасининг Маъмурий жавобгарлик тўғрисидаги кодексига ўзгартириш ва қўшимчалар киритиш ҳақида» қонуни билан бир қатор норматив-ҳуқуқий ҳужжатларга қўшимча ва ўзгартиришлар киритилди(1). Жумладан, Ўзбекистон Республикасининг Маъмурий жавобгарлик тўғрисидаги кодексига мобиль қурилманинг халқаро ўзига хос идентификация кодини ёки абонент қурилмасининг идентификациялаш модулини қонунга хилоф равишда ўзгартирганлик, крипто-активлар айланмаси соҳасидаги қонунчиликни бузганлик ва майнинг фаолиятини қонунга хилоф равишда амалга оширганлик учун маъмурий жавобгарликни назарда тутувчи қўшимчалар киритилди (ЎзР МЖтК 1553, 1554 ва 1555-моддалари)(2). Бундан ташқари Ўзбекистон Республикасининг Жиноят кодексига жабрланувчининг ахборот ресурсларини йўқ қилиш, ўзгартириш, эгаллаб олиш ёки тўсиб қўйиш йўли билан товламачилик қилганлик, шунингдек крипто-активлар айланмаси соҳасидаги қонунчиликни бузганлик ва майнинг фаолиятини қонунга хилоф равишда амалга оширганлик учун жиноий жавобгарликни назарда тутувчи ўзгартириш ва қўшимчалар киритилди (ЎзР ЖКнинг 165, 2788 ва 2789-моддалари) (3). Шу билан бирга ушбу Қонун билан Ўзбекистон Республикасининг Жиноят- процессуал кодексига дастлабки терговни ва суриштирувни амалга оширувчи орган 4 00 International scientific journal ISSN: 2181-3906 «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» 2025 VOLUME 4 / ISSUE 2 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ аниқлаштирилишини назарда тутувчи қўшимчалар киритилди (ЎзР ЖПКнинг 345- моддаси) (4). Мазкур қонун ахборот-коммуникация технологияларидан фойдаланган ҳолда содир этилаётган янги турдаги жиноятларнинг олдини олишга ҳамда содир этиладиган жиноятлар учун жазонинг муқаррарлигини таъминлашга хизмат қилмоқда. Амалдаги қонунчиликка асосан мазкур соҳадаги қонунбузилишлар учун жавобгарлик чоралари белгиланган бўлса-да, лекин ноқонуний фаолият натижасида олиниб, криптавальюталарга айлантирилган активларни қайтаришнинг процессуал тартиби йўлга белгиланмаган. Миллий жиноят процессуал қонунчиликда мазкур ҳолатлар тартибга солинмаганиги сабабли, жиноят предмети бўлган криптоактивларни хатлаш амалиёти амалга оширилгани йўқ. Шунга қарамай, миллий жиноят-процессуал кодексида жиноятга алоқадор мол-мулк ва бошқа даромадларни хатлашнинг умумий қоидалари мавжуд (ЎзР ЖПКнинг 5-бўлими). Шуни таъкидлаш керакки, миллий фуқарлик қонунчилиги бўйича крипто- активларни мулк исфатидаги мақоми белгиланмаган. Лекин, айрим давлатлардан фарқли равишда, Ўзбекистон Республикасининг 19.01.2024 йилдаги ЎРҚ-899-сон “Ўзбекистон Республикасининг Жиноят, Жиноят-процессуал кодексларига ҳамда Ўзбекистон Республикасининг Маъмурий жавобгарлик тўғрисидаги кодексига ўзгартириш ва қўшимчалар киритиш ҳақида”ги қонунига муфовиқ, ЎзР Жиноят кодексининг 8-бўлимига крипто-актив атамаси киритилиб, унга кўра, крипто-актив — маълумотларнинг тақсимланган реестридаги рақамли ёзувлар йиғиндисини ифодалайдиган, қиймати ва эгасига эга бўлган мулкий ҳуқуқдир(5). Таърифдан кўриш мумкинки, крипто-актив бу мулкий ҳуқуқ. Ушбу мавзу бўйича мунозаралар нафақат жиноят-процессуал ҳуқуқ соҳасида, балки ҳуқуқнинг бошқа соҳаларида ҳам кўплаб кузатилмоқда. Илмий доираларнинг қайд этилишича, криптоактивлар ва анаънавий пул ўртасидаги асосий фарқ фақат уларнинг пайдо бўлиш усули ҳисобланади(6). Крипто-актив тушунчаси қонун билан мустаҳкамланган бўлиб, амалда уни мусодара қилиш имконияти мавжуд эмас. Қонунчиликка кўра мулкий ҳуқуқларни чеклаш мумкин. Крипто-активлар тўлов, инвестиция ва жамғармаларни тўплаш воситаси сифатида ишлатилаётганлиги, яъни улар моддий қийматга эга эканлиги боис, мулк сифатида тан олиниши лозим. 4 01 International scientific journal ISSN: 2181-3906 «MO