ДАВЛАТ БЮДЖЕТИГА ҚЎШИЛГАН ҚИЙМАТ СОЛИҒИ ТУШУМЛАРИ ДИНАМИКАСИНИ ТАҲЛИЛ ҚИЛИШ ВА БАҲОЛАШ

Аннотация

Today, like a number of other countries, Uzbekistan is distinguished by the fact that the weight of value added tax in the formation of the state budget is high compared to other taxes. Value added tax has great fiscal significance as an integral part of the tax system. Value Added Tax is calculated based on accurate facts, and timely payment of Value Added Tax reduces the incidence of tax violations. There 148 are also a number of problems in this regard, and the article focuses on ways to eliminate these problems. Key words: state budget, VAT, tax control, tax system, tax reform, tax policy, taxation, tax administration, taxpayer, tax benefits. Кириш (Introduction) Қўшилган қиймат солиғи ҳар бир ишлаб чиқариш босқичи, ҳамда реализация жараёнида ундириладиган эгри солиқ таркибига киради. Қўшилган қиймат солиғи сoтилгaн мaҳсулoтлaр, бaжaрилгaн ишлaр вa кўрсaтилгaн xизмaтлaрнинг қиймaти билaн ишлaб чиқaриш жaрaёнидa истeъмoл қилингaн тoвaрлaр, xoм-aшёлaр вa xизмaтлaрнинг қиймaти ўртaсидaги фaрқдaн ибoрaтдир. Тaбиийки, ишлaбчиқaриш жaрaёнидa вa кeйинчaлик мeҳнaт тaқсимoти нaтижaсидa мaълум бир тoвaр бoзoргa oлиб чиқилгунгa қaдaр ишлaб чиқaриш вa муoмaлa жaрaёнидaги бир нeчтa бoсқичлaрдaн ўтaди, бу бoсқичлaрнинг ҳaр биридa қўшилгaн қиймaт ярaтилaди. Ўзбeкистoн Рeспубликaси дaвлaт бюджeтининг дaрoмaд мaнбaи сифaтидa қўшилгaн қиймaт сoлиғи ҳoзиргa қaдaр ўзининг муҳим ўрнини вa aмaлий aҳaмиятини сaқлaб кeлaяпди. Қўшилгaн қиймaт сoлиғининг дaвлaт бюджeти дaрoмaдлaри тaркибидaги сaлмoғи салкам 30 фoизни,эгри сoлиқлaр тaркибидa эсa 60 фoизни тaшкил этиши прoгнoзлaштирилгaн. Ушбу кўрсaткичлaр қўшилгaн қиймaт сoлиғини бюджeт дaрoмaдлaрининг aсoсий мaнбaи экaнлигини билдирaди. Ўзбекистоннинг фискал сиёсати фискал барқарорликни таъминлаш ва барқарор иқтисодий ўсишни қўллаб-қувватлашга қаратилган бўлиб, асосий мақсадларидан бири консолидациялашган бюджет тақчиллигини ЯИМга нисбатан 3 фоиздан оширмасликдир. Бу, ўз навбатида, фискал барқарорликни сақлаб қолиш ва давлат қарзи юкини камайтиришга замин яратади. Шу билан бирга, солиққа тортиш, божхона ва бюджет сиёсатини ЖСТ талаблари билан уйғунлаштириш муҳим қадам бўлиб, Ўзбекистоннинг халқаро иқтисодиётга интегратциялашувига ёрдам беради. Бундан ташқари, солиқ маʼмурчилигини такомиллаштириш ва унинг самарадорлигини ошириш ва бюджет харажатларининг натижадорлигини оширишга катта эʼтибор қаратилмоқда. Мамлакат “натижага ёʻналтирилган бюджетлаштириш” тизимига босқичма-босқич ўтишни режалаштирмоқда, бу ўз навбатида, давлат маблагʻларидан аниқ ижтимоий ва иқтисодий мақсадларга эришиш учун янада мақсадли фойдаланишни таъминлайди. 149 Мавзуга оид адабиётларнинг таҳлили (Literature review) Солиқлар назариясининг хорижий вакиллари орасида бир қатор тадқиқотчилар мавжуд, улар орасида: Ч. Адамс ,Д. Локк ,У. Пети, А. Смит, Д. Рикардо, Ж. Кейнс, Ж. Б. Сай, Н. Канар, П. Пру-дон, Ф. Лассалус, К. Пай, А. Шеффле, А. Вагнер, А. Курно, Р. Маер, К. Виксел, М. Панталеоне, Ф. Контиглиани, Э. Селигман, А. Маршалл, П. Самуелсон, Р. Мусграве, К. Макконнелл, С. Бру ва солиққа тортиш назариясини ривожлантиришга ўз ҳиссасини қўшган ҳозирги замон хорижий иқтисодчи олимларидан Де-Фовилль, Ф. Лассал, Брю, М. Блауг, П. Самуэльсон, К. Макконнел, Г. Менкью ва бошқаларнинг илмий асарларида ёритилган. Солиқ назарияси, солиқларни ўрганиш тарихи, методологияси ва амалиётининг айрим масалалари бўйича замонавий россиялик иқтисодчилардан Н.Н. Тюпаков, Ю.Н.Павленко, М.Р. Пинская, Д.А. Артеменко, М.О.Клейменова, Е.Н Голик, Г.П Толстопятенко, А.В. Угрюмов, А.Ф. Хапилин, И.А.Цидилин ва бошқалар эгри солиқ ундиришнинг назарий жиҳатларини ўрганишга бағишланган . Мамлакатимиз миллий олим ва амалиётчи мутахассисларимиздан А.Ҳ.Тошқулов, С.К.Худойқулов, Т. Маликов, Ш. Гатаулин, И. Завалишина, И. Ниязметов, Х. Собиров, Ш. Тошматов, Б. Тошмуродова, Н. Хайдаров, Қ. Аҳёевларни илмий ишларини ҳам мисол келтириш мумкин. Тадқиқот методологияси (Research Methodology) Қўшилган қиймат солиғи ундиришга оид тадқиқот ишларини амалга оширишда илмий тадқиқот методологиясида қўлланиладиган усуллардан фойдаланилади. Қўшилган қиймат солиғи ислоҳотларининг ривожланиш дедукцион ёки индукцион усуллардан фойдаланиш юқори самара беради. Шунингдек абстракт-мантиқий фикрлаш усули жараённи тизимли таҳлил қилиш учун муҳим ҳисобланад. Илмий таҳлил жараёнида ана шу илмий тадқиқот усулларидан, акзарият ҳолларда кузатиш, умумлаштириш, гуруҳлаш, таққослаш усулларидан, шу билан бирга таҳлил қилишда синтез ва таҳлил усулларидан ҳам кенг фойдаланилади. Таҳлил ва натижалар (Analysis аnd results) Давлат бюджетини шакллантиришда қўшилган қиймат солиғи солиқ тушумлари бўйича юқори улушга эгадир. и билвосита солиқлар ҳисобидан тўлдирилади. Тўғри солиққа тортилмаган, қайд этилмаган даромадлар эгри солиқларга тортилади. Шундай қилиб, эгри солиқлар шу кунгача бюджет даромадларининг энг юқори қисмини ташкил этадиган солиқ тури ҳисоблади. 150 Солиқ тизимини ислоҳ қилиш учун бир қатор сиёсатчилар бир қатор мақсадлар белгилашни эътироф қилдилар. Буларнинг ичида энг муҳи