ИЧКИ ИШЛАР ОРГАНЛАРИНИНГ АХБОРОТ-ТАҲЛИЛ ФАОЛИЯТИДА ТИЗИМЛИ ТАҲЛИЛ ТАМОЙИЛЛАРИ ВА ТУЗИЛМАСИ

Аннотация

Мақолада ички ишлар органларида олиб бориладиган ахборот-таҳлил фаолиятининг ўзига хосликлари ва ундаги ахборот-таҳлил тизимининг ишлашида тизимли фикрлаш ва тизимли таҳлилнинг муҳим жиҳатлари кўрсатиб ўтилиб, амалиёт тажрибаларига таянган ҳолда ахборот- таҳлилий жараёнда маълумотнома тайёрлашнинг муҳим жиҳатлари баён этилган. Калит сўзлар: ахборот, тизим, таҳлил, қарор, маълумот, таҳлилий материал, жараён, таҳлилчи. Бугунги кунда тизимли таҳлилни амалга ошириш бўйича универсал бўлган методиканинг ўзи йўқ. Бу каби методика таҳлилчида тизимни тадқиқ қилиш жараёнини формаллаштиришга имкон берувчи (юзага келган муаммони аниқлаш ва ҳал қилишни ўз ичига олган) маълумотларнинг йўқлигида ишлаб чиқилади ва тадбиқ қилинади. Умумий сўзлар билан изоҳлаганда, жараён ва ҳодисаларнинг тизимларни шакллантира олиши, табиий тизимларнинг мавжудлиги, бизни ўраб турган моддий оламнинг ва уни англаш шаклларининг тизимли қурилганлиги тизимлилик деб аталади. Ўрганилаётган жамият ва давлат хавфсизлиги муаммоларининг тизимлилик хусусияти олиб борилаётган тадқиқотларнинг мураккаблигини ва комплекслигини, тизимли таҳлилни ўзининг моҳиятини ва тузилмасини ҳар томонлама ўрганишини аниқлаштириш тизимли таҳлилчига қўйиладиган асосий талаблардан бири ҳисобланади. Тизим – ўзаро боғлиқ ва ўзаро муносабатдаги элементларнинг тартибга солинган йиғиндиси. 645 “JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN UZBEKISTAN” JURNALI VOLUME 3, ISSUE 01, 2025. YANUARY ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869 Тартибга солинганлик ҳар бир элементнинг ўрни ва функцияси бутун тизимга билдирилган талабдан келиб чиққан ҳолда ифодаланади. Тизимли таҳлил нуқтаи назаридан тизим бу муаммони ечиш жараёнини амалга оширишга кўмаклашувчи восита. Ресурслардан фойдаланиш самарадорлигини ўзгартириш қуйидагилар билан ўлчанади: 1) бошқа кўрсаткичларга сезиларли даражада таъсир қилмаган ҳолда ресурсларга бўлган эҳтиёжни камайтириш; 2) ноаниқликни камайтирган ҳолда хавфга бўлган таъсирчанлик ҳолатини пасайтириш; 3) мезонлар билан ўлчанадиган муайян нисбий катталикни ўзгартириш. Яхлит тизим белгилари Яхлит тизим ўзи ташкил топган компонентларга фаол таъсир кўрсатади ва уларни ўзининг табиатига кўра қайта тузади. Яхлит тизим сифати уни таркибини ташкил қилувчи компонентларнинг сифатлари йиғиндисига тенг эмас. Тизим учун унинг ўзига хос жиҳатларини акс этувчи янги интеграциялашган сифатлар ҳам хосдир. Тизимли таҳлил тамойиллари – бу инсоннинг мураккаб тизимлар билан ишлаш тажрибасини умумлаштирувчи умумий характердаги айрим қоидалар. Кўп муаллифлар тамойилларни муайян фарқлар билан изоҳлашади. Чунки бу масалада умумқабул қилинган таърифнинг ўзи йўқ. Бироқ қандай бўлмасин барча таърифлар битта тушунчани изоҳлашади. Сўнгги мақсад тамойили. Бу якуний (глобал) мақсаднинг буткул устуворлиги. Тамойил бир қатор қоидаларга эга:  тизимли таҳлил ўтказиш учун биринчи навбатда тадқиқот мақсадини аниқ шакллантириш зарур. Ноаниқ ёки тўлиқ бўлган мақсадлар нотўғри натижаларга хулосаларга олиб келади;  таҳлилни биринчи навбатда тадқиқ қилинаётган тизимнинг асосий мақсадини (асосий белгиланган функциялари) аниқлаштириб олиш асосида 646 “JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN UZBEKISTAN” JURNALI VOLUME 3, ISSUE 01, 2025. YANUARY ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869 олиб бориш керак. Бундай ёндашув унинг аҳамиятли хусусиятларини, сифат кўрсаткичларини ва баҳолаш мезонларини аниқлашга имкон беради;  тизимларни синтез қилишда ўзгартиришга ёки такомиллаштиришга нисбатан бўлган ҳар қандай уриниш уни сўнгги мақсадга эришишга кўмаклашишига ёки халақит беришига нисбатан баҳоланиши мумкин;  сунъий тизим фаолиятининг мақсади, одатда, тизим томонидан белгиланади. Чунки у тадқиқ қилинаётган тизим таркибий қисми ҳисобланади. Ўлчаш тамойили. Муайян тизим фаолиятининг сифатини баҳолашни фақат ундан юқори поғонада бўлган тизимга қиёслаб амалга ошириш мумкин. Бошқа сўз билан айтганда, тизим фаолияти самарадорлигини аниқлаш учун уни умумийликни бир қисми сифатида тассаввур қилиб, тадқиқ қилинаётган тизимнинг ташқи хусусиятларини супертизимнинг мақсади ва вазифаларига нисбатан баҳолаш керак. Эквифиналлик тамойили. Тизим вақтдан мустақил бўлган ва бошланғич шароитларнинг ва йўлларнинг ҳар хиллигида тизимнинг бевосита хусусий жиҳатлари билан аниқланган талаб қилинадиган сўнгги ҳолатга эришиши мумкин. Бу ҳолат бошланғич ва чегаравий шароитларга нисбатан бўлган турғунлик шаклидир. Бирлик тамойили. Бу тизимни яхлит ва қисмлар (элементлар) йиғиндиси сифатида биргаликда кўриш. Тамойил тизимнинг “ичига назар ташлашга” ва уни тизим тўғрисида таассуротни сақлаб қолган ҳолда бўлакларга ажратиб ташлашга мўлжалланган. Боғлиқлик тамойили. Ҳар қандай қисмни уни қамраб турган муҳити билан биргаликда ўрганиш, тизим элементлари ўртасидаги алоқаларни ва ташқи муҳит билан бўлган алоқаларни (ташқи муҳитни ҳисобга олиш) аниқлаш жараёнларини ўтказишни назарда тутади. Ушбу тамойилга асосан тизимни, биринчи ўринда, супер тизим ёки катта тизим деб белгиланган бошқа тизимнинг бир қисми (элемент, қуйи тизим) си