AMIR ALI-SHIR NAVAEI AND HER ROLE IN THE DEVELOPMENT OF THE JAGHTAIE TURKISH LANGUAGE AND LITERATURE

Аннотация

Amir Ali-Shir Navaei, known by the pen name "Fani," was a prominent literary figure of the 9th century AH, corresponding to the late Iraqi style period in Persian poetry. He produced significant works in both Persian and Chagatai Turkish. This descriptive-analytical study aims to explore Navaei 's influence on the development of the Chagatai Turkish language and literature. The findings indicate that through his diverse body of poetry and prose, Navaei successfully elevated Chagatai Turkish from a regional language to a recognized literary medium. He wrote poetry in both Persian and Chagatai Turkish, using the pen names "Fani" and " Navaei." In addition to his literary endeavors, he was a devoted patron of scholars, poets, and artists, playing a key role in promoting Islamic culture and art. Among his most notable works is "Muhakamat al- Lughatayn" (The Judgment of Two Languages), in which he compares Persian and Turkish, highlighting the literary potential of the Turkish language. Beyond literature, Navaei had a profound impact on social and cultural spheres, significantly strengthening the status of Chagatai Turkish in relation to Persian. This study concludes that Navaei was not only an outstanding poet but also a cultural theorist who played a pivotal role in shaping the literary and national identity of Turkic-speaking communities. Keywords: "Amir Ali-Shir Navaei "; "Language"; "literature"; "Jagatai Turkish" ییاتغج یکرت بدا و نابز هعسوت رد وا شقن و ییاون ریشیلع ریما شنم یمظاک هدیعس زاوها ،ناریا .خیرات یشزومآ هورگ ،یناسنا مولع و تایبدا هدکشناد ،نارمچ دیهش هاگشناد یرتکد یوجشناد saedh.kazemimanesh@gmail.com هدیکچ نابز هب مه هک تسا رعش رد یقارع کبس ةرود رخاوا ینعی یرجه مهن نرق یابدا زا "یناف" هب صّلختم ییاون ریشیلعریما نابز هعسوت رد ییاون ریشیلع ریما ریثأت یسررب" فده اب شهوژپ نیا .تسا هتشاذگ اجرب دوخ زا یراثآ یکرت مه و یسراف ریشیلع ریما هک تسا نآ زا یکاح هعلاطم نیا یاه هتفای .تسا هتفریذپ تروص یلیلحت -یفیصوت هویش هب "ییاتغج یکرت بدا و ربتعم یبدا نابز کی هب یلحم نابز کی زا ار ییاتغج یکرت نابز تسناوت ،رثن و رعش هزوح رد عونتم راثآ قلخ اب ییاون هتخانش "ییاون" و "یناف " یاهصلخت اب و هدورس رعش ییاتغج یکرت و یسراف یاهنابز هب دوخ راثآ رد ییاون .دهد اقترا شقن یملاسا رنه و گنهرف جیورت رد و دوب نادنمرنه و نارعاش ،املع یدج یماح ،یبدا یاهتیلاعف رانک رد وا .دوشیم یکرت و یسراف یاهنابز هسیاقم هب نآ رد هک درک هراشا "نیتغللا همکاحم" هب ناوتیم وا هتسجرب راثآ هلمج زا .تشاد یرثؤم یگنهرف و یعامتجا یاههصرع رد ،تایبدا رب هولاع ییاون .تسا هتخاس هتسجرب ار یکرت نابز یبدا یاهتیفرظ و هتخادرپ 488 ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 2 هک دریگیم هجیتن شهوژپ نیا .دنک تیوقت یسراف نابز ربارب رد ار ییاتغج یکرت نابز هاگیاج تسناوت و دوب راذگریثأت زین کرت یلم و یبدا تیوه هب یهدلکش رد یمهم شقن هک دوب یگنهرف زادرپهیرظن کی هکلب ،هتسجرب رعاش کی اهنت هن ییاون .تسا هدرک افیا نانابز "ییاتغج یکرت " ؛"بدا " ؛"نابز " ؛ "ییاون ریشیلع ریما " :یدیلک ناگژاو همدقم 01 دوجو رصع نیا هتسجرب یاهیگژیو زا تسا ناریا رد رگتموکح یاهنادناخ راودا نیرتهوکشاب زا نایرومیت تموکح ٔەرود یاهرابرد و دنداهن ماگ نآ گنهرف یلاعت هار رد ،رازبا نیا زا هدافتسا اب و تردق نابحاص هاگیاج رد هک تسا یگنهرف یناگبخن و نیرت هتسجرب زا .دنداد رارق ریثأت تحت زین ار دعب یاه هرود دوخ یاهتیلاعف و راثآ اب و هدیشخب قنور ار یرومیت نیطلاس فلتخم یاه هویش هب هک تسارقیاب نیسح ناطلس تسود رنه و دنمشناد ریزو ییاون ریشیلع ریما اهتیصخش نیا نیرت هجوت لباق هصرع نینچمه و دناسر جوا هب ار نایرج نیا شا هناربدم تیریدم اب و تشاذگ ریثأت دوخ رصع یرنه –یگنهرف نایرج رب .)24 :1387 ،ینیسح و یدمحم ( داد رارق شدنمناوت تیصخش ریثأت تحت ار نایرومیت رخآ ٔەرود یعامتجا و یسایس یاه یکرت مه و یسراف نابز هب مه هک تسا رعش رد یقارع کبس ةرود رخاوا ینعی یرجه مهن نرق یابدا زا ییاون ریشیلعریما ریما شردپ. دوب "یناف " هب صلختم یسراف راعشا رد و "ییاون "دوخ یکرت راعشا رد یو .تسا هتشاذگ اجرب دوخ زا یراثآ ریما هب یسایس لغاشم ضیوفت دنمقلاع ارقیاب نیسح ناطلس هچرگا و تسا نایرومیت دهع لاجر و ارما زا هنکجک نیدلا ثایغ .)382-385 :1364 ،افص ( دوش لوغشم نتشون هب و دزادرپب نارعاش اب رشن و رشح هب رتشیب داد حیجرت یو ،دوب ریشیلع زاغآ لماع وا یکرت رعش ناوید دنراد هدیقع یهورگ و تسا کرت تایبدا خیرات رد هژیو هب نارعاش نیرتراذگریثات زا یو تسا هدرک همجرت و فیلات یسراف و یکبزا نابز هب رثا لهچ هب کیدزن ییاون" .تسا ییاتغج یکرت نابز رد کیسلاک ةرود گنهرف و حور لاقتنا رد یو ریثات ،لاح نیا اب .تسا یسراف نابز زا رتشیب رایسب یکبزا نابز هب هدش هتشون راثآ مهس هک مارتحا هنوگره لباق یماج و ظفاح ،یدعس ،یروباشین راطع ،یوجنگ یماظن ،یسودرف هلمج زا ،نآ ناگرزب راثآ و ناریا یرنه و یگنهرف میظع نایرج ،تشاد تسد رد ار تردق هکیرا هک یلاس یس لوط رد ناشیا .)50 :1390 ،رایادخ ( ".تسا ( دومن لیدبت راگزور نآ یگنهرف زکرم هب ار رهش نیا تاره رابرد رد نادنمرنه و املع زا یا هقلح داجیا اب و دنکفا یپ ار راتسج نیا هک تسا یعوضوم ییاون ریشیلعریما یبدا تیصخش ندوب صاخ ییارچ و یگنوگچ .)1394 ،یدابآرهم و یزاجح شقن اهنآ زا یکی هک داد رارق یسررب دروم فلتخم یاه هچیرد زا ناوتیم ار عوضوم نیا و .دراد نآ يواکاو و یسررب رب انب ریشیلع ریما یگدنز رب یرورم فده اب هعلاطم نیا مهم نیا هب هجوت اب .تسا ییاتغج یکرت نابز شرتسگرد ییاون ریشیلع ریما شهوژپ نیا یلصا فده عقاو رد .تسا هتفرگ رارق ارجا دروم ،ییاتغج یکر