JADIDCHILIK HARAKATINING MAQSADI VA IJTIMOY-SIYOSIY MOHIYATI

Аннотация

This article discusses the Jadidist movement, its socio-political essence, the Jadids of Turkestan, the ideology of Jadidism, the attitude to national values, the explanation of the achievements of universal human development, the fact that the Jadids had extensive international relations, and that they were aware of the programs of Jadidist movements in Russia, Turkey, Egypt and other countries. Keywords: Jadidism, Turkestan Jadidism, Munavvarqori Abdurashidkhanov, Ubaydulla Asadullakhodja oglu, Abdulla Avloniy, Toshpolat Norbotayev, Mahmudkhodja Behbudiy, Abdurauf Fitrat, Ubaydulla Khojayev, Fayzulla Khojayev, Ashurali Zohiriy, Polat Soliyev, Obidjon Mahmudov, Nasirkhontora Kamolkhontorayev, socio-political essence of the movement, enlightenment. ЦЕЛЬ И ОБЩЕСТВЕННО-ПОЛИТИЧЕСКАЯ ХАРАКТЕРИСТИКА ДЖАДИДСКОГО ДВИЖЕНИЯ Аннотация. В статье рассматривается движение джадидов, его общественно- политическая сущность, джадиды Туркестана, идеология джадидизма, отношение к национальным ценностям, объяснение достижений общечеловеческого развития, обширные международные связи джадидов, их осведомленность о программах движений джадидизма в России, Турции, Египте и других странах. Ключевые слова: джадидизм, туркестанский джадидизм, Мунавваркори Абдурашидханов, Убайдулла Асадуллаходжа оглы, Абдулла Авлоний, Тошполат Норботаев, Махмудходжа Бехбудий, Абдурауф Фитрат, Убайдулла Ходжаев, Файзулла Ходжаев, 445 ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 2 Ашурали Зохирий, Полат Солиев, Обиджон Махмудов, Насирхонтора Камолхонтораев, общественно-политическая сущность движения, просветительство. Agar jadidlarimiz qirg’in qilinmaganda edi, hozir bizda “to’rtinchi renessans” bo’lardi. Agar ota- bobolarimiz qirib tashlanmaganda edi, ularning bilimi, ularning ilmi bilan katta kashfiyotlar qilinardi” [1]. O’zbekiston Respublikasi Prezidenti Shavkat Mirziyoyev. “Jadidchilik”ning asosida “jadid” so’zi yotadi. “Jadid”ning ma’nosi “yangi” demakdir. U shunchaki “yangi” yo bo’lmasa, “yangilik tarafdori” degani emas. Balki “yangi tafakkur”, “yangi inson”, “yangi avlod” singari keng ma’nolarni oz’ida mujassam etgan. Jadidchilik ma’rifatparvarlikdan qudratli siyosiy harakatga qadar bo’lgan murakkab rivojlanish yo’lini bosib o’tdi. Turkistondagi mustamlaka, uning turli tanazzulga yuz tutganligi, xalqning og’ir iqtisodiy ahvoli, jahonning taraqqiy etgan mamlakatlaridan iqtisodiy jihatdan ortda qolishi, madaniy qoloqlik, ijtimoy ongdagi turg’unlik – jadidlarni jahon taqqiyoti tajribasidan foydalanib tezlikda bu holatdan chiqish yo’llarini izlab topishga undadi. Yetilib qolgan muammolarni hal etishdagi dastlabki yo’l sifatida ma’rifatparvarlik harakati yuzaga keldi. Jadidlar ham Sharq, ham G’arb madaniyati yutuqlarini egallashga intildilar, o’qidilar va o’zgalarni ham shunga dav’at etdilar. Ular xorijga chiqib, turli mamlakatlardagi madaniyat va ta’lim taraqqiyoti darajasini ko’ra oldilar, ularni solishtirdilar va bu zehnli yoshlarda jahon taraqqiyoti yutuqlarini Turkistonga keltirish istagi paydo bo’ldi. Natijada, jadidlarning diqqat markaziga birinchi bosqichda ta’limni isloh etish vazifasi qo’yildi. Ular bunday islohotlarni o’tkazish zaruratini nafaqat, nazariy jihatdan isbotlab berdilar, balki yangi usuldagi maktablar, kutubxonalar, o’quv zallari ochib, darsliklar yozib, o’z g’oyalarini amalga oshirishga kata kuch sarfladilar. Dastlabki jadid maktablari 1898-yilda Qo’qonda Salohiddin domla, 1899-yilda Toshkentda Mannon Qori va shu yili Andijonda Shamsiddin domlalar tomonidan ochilgan. XX asr boshlarida bu harakat tezlik bilan rivojlanib ketdi. Milliy ziyolilarning o’zagini tashkil etuvchi jadidchilikning ko’zga ko’ringan vakillari – Munavvarqori Abdurashidxonov, Ubaydulla Asadullaxo’ja o’g’li, Abdulla Avloniy, Toshpo’lat Norbo’tayev, Mahmudxo’ja Behbudiy, Abdurauf Fitrat, Ubaydulla Xo’jayev, Ashurali Zohiriy, Po’lat Soliyev, Obidjon Mahmudov, Nosirxonto’ra Kamolxonto’rayev kabilar harakatning yetakchilari edilar [2 B 36]. 446 ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 2 Turkiston jadidlarini birlashtirishda “Jadidlarning rahbari” deb tan olingan Mahmudxo’ja Behbudiyning xizmatlari beqiyos bo’ldi. Jadidlar o‘lkani ijtimoiy-iqtisodiy rivojlantirish borasida ham o‘ziga xos qarashlarga ega edi. Taraqqiyparvarlar o‘z faoliyatlari davomida o‘lka xalqlarining ijtimoiy hayoti, turmush tarzi, kasb-kori, shart-sharoitlaridan xabardor bo‘lishgan. Xalqning ahvoli yildan yilga og‘irlashib borayotganini angladi. Ularning fikricha, mamlakatning iqtisodiy mustaqilligini ta’minlamay turib, siyosiy va huquqiy erkinlikka erishish mumkin emasdi. Buning uchun birinchi navbatda yerni, yerosti va yerusti boyliklarini, suvni Turkiston xalqlarining umumiy boyligi deb e’lon qilish, barcha sohalarni rivojlantirishga qodir mahalliy kadrlarni tayyorlash, zavod va fabrikalar qurib, mahsulotlarni o‘lkaning o‘zida ishlab chiqarishni zarur deb bilishdi. Jadidlar ko‘plab yoshlarni rivojlangan xorijiy davlatlarga, jumladan, Germaniyaga o‘qishga yuborish,