OLIY TA’LIM MUASSASALARI TALABALARIDA MEDIASAVODXONLIK VOSITASIDA TANQIDIY FIKRLASHNI RIVOJLANTIRISH

Аннотация

Mazkur maqolada oliy ta’lim muassasalari talabalarining mediasavodxonlik va tanqidiy fikrlash ko‘nikmalarini rivojlantirishda muammoli ta’lim texnologiyalaridan foydalanishning pedagogik imkoniyatlari o‘rganilgan. Kalit so‘zlar: mediasavodxonlik va tanqidiy fikrlash, muammoli ta’lim, tanqidiy fikrlash, "Muammoli ta’lim texnologiyalari", muammoli vaziyat, kognitiv qiziqish, o‘quv muammosi, dalillar, eksperimental-amaliy, faktik. Mediasavodxonlik va tanqidiy fikrlashning ahamiyati - zamonaviy jamiyatda axborot oqimi keskin ortib borayotgan bir sharoitda mediasavodxonlik va tanqidiy fikrlash qobiliyati har bir inson, ayniqsa, oliy ta’lim muassasalari talabalarining intellektual rivojlanishi va ijtimoiy faolligi uchun muhim hisoblanadi. Ushbu qobiliyatlar nafaqat akademik muhitda, balki kundalik hayotda ham insonlarga haqiqatni yolg‘ondan ajratish, xolis qarorlar qabul qilish va manipulyatsiyalardan himoyalanish imkonini beradi. Mediasavodxonlikning ahamiyati-mediasavodxonlik – bu odamlarning turli axborot manbalaridan foydalangan holda haqiqatni tahlil qilish, axborotning ishonchliligini baholash va undan to‘g‘ri foydalanish qobiliyatidir. Mediasavodxonlik quyidagi jihatlarga ega: 1. Axborotni tahlil qilish qobiliyati – Talabalar turli manbalardan olingan ma’lumotlarni bir- biri bilan solishtirish, axborotning ishonchliligini tekshirish va xolis xulosa chiqarish ko‘nikmalariga ega bo‘lishadi. 2. Soxta axborotni aniqlash – Bugungi kunda soxta yangiliklar va dezinformatsiya ommaviy axborot vositalari va ijtimoiy tarmoqlarda keng tarqalgan. Mediasavodxonlik talabalarni bunday axborotlarni aniqlash va undan himoyalanishga o‘rgatadi. 3. Raqamli xavfsizlikni ta’minlash – Mediasavodxonlik orqali talabalar shaxsiy ma’lumotlarini himoya qilish, ijtimoiy tarmoqlarda xavfsiz foydalanish va kibermakondagi tahdidlardan ehtiyot bo‘lishni o‘rganadilar. 4. Ijtimoiy faollikni oshirish – Mediasavodxon shaxs jamiyatdagi muammolarni tahlil qilishi, fikr bildirishda aniq dalillarga asoslanishi va turli media vositalari orqali o‘z ovozini yetkazishi mumkin. Tanqidiy fikrlashning ahamiyati - tanqidiy fikrlash – bu insonning axborotni tahliliy yondashuv orqali qayta ishlashi, mustaqil fikrlash asosida to‘g‘ri qarorlar qabul qilishi va mavjud dalillar asosida mantiqiy xulosa chiqarish qobiliyatidir. Tanqidiy fikrlash quyidagi jihatlarga ega: 57 RAQAMLI DUNYO: MATEMATIK VA INFORMATIK 2025 -Yil YONDASHUVLAR 13-Fevral Respublika ilmiy-uslubiy konferensiyasi Mantiqiy tahlil qilish – Talabalar ma’lumotlarni bir-biriga bog‘lash, sabab-oqibat munosabatlarini tahlil qilish va asosli fikr bildirish ko‘nikmalariga ega bo‘ladilar. Subyektiv fikrlardan xalos bo‘lish – Tanqidiy fikrlovchi inson axborotni o‘z his- tuyg‘ulari yoki shaxsiy qarashlaridan kelib chiqib emas, balki obyektiv dalillarga asoslangan holda baholaydi. Yangi g‘oyalar yaratish va muammolarni hal qilish – Tanqidiy fikrlash ijodiy fikrlash bilan bog‘liq bo‘lib, insonning innovatsion g‘oyalar yaratishiga va muammolarni samarali hal qilishiga yordam beradi. haxsiy rivojlanish va mustaqil qaror qabul qilish – Talabalar atrof-muhit va jamiyatdagi voqeliklarni chuqur tahlil qilish, boshqalarning fikrlarini anglash va o‘z qarashlarini himoya qilish ko‘nikmalariga ega bo‘ladilar. Mediasavodxonlik va tanqidiy fikrlashning o‘zaro bog‘liqligi - mediasavodxonlik va tanqidiy fikrlash bir-biri bilan uzviy bog‘liq. Mediasavodxonlik axborotni to‘g‘ri tahlil qilish va undan oqilona foydalanish imkonini bersa, tanqidiy fikrlash esa bu jarayonni chuqurroq anglash va mustaqil xulosa chiqarish imkonini yaratadi. Masalan, biror yangilik yoki maqolani o‘qigan inson uning manbasini, muallifining maqsadini va ma’lumotning ishonchliligini tanqidiy baholash orqali haqiqatni aniqlay oladi. Oliy ta’lim muassasalarida mediasavodxonlik va tanqidiy fikrlashni rivojlantirish orqali quyidagi natijalarga erishish mumkin:  Talabalarning ilmiy izlanishlar va tahliliy fikrlash qobiliyatlarini oshirish;  Axborot xurujlari va dezinformatsiyaga qarshi immunitetni shakllantirish;  Jamiyatdagi muammolarni chuqur anglash va ularga yechim topish qobiliyatini rivojlantirish. Mediasavodxonlik va tanqidiy fikrlash bugungi axborot asrida har bir shaxs uchun muhim ko‘nikmalardan biri hisoblanadi. Oliy ta’lim muassasalarida ushbu ko‘nikmalarni rivojlantirish talabalar nafaqat axborotning ishonchliligini baholay oladigan, balki mustaqil va mantiqiy fikrlay oladigan yetuk shaxslarga aylanishlariga yordam beradi. Shu sababli, universitetlarda mediasavodxonlik bo‘yicha maxsus kurslar, amaliy mashg‘ulotlar va interfaol ta’lim metodlarini joriy etish zarur. Oliy ta’lim tashkilotlari talabalarining tanqidiy fikrlash ko‘nikmalarini rivojlantirishda muammoli ta’lim texnologiyalaridan foydalanishning pedagogik imkoniyatlarini aniqlashtirish va umumlashtirishga erishdik (1-jadvalga qarang): Oliy ta’lim muassasalari talabalarining tanqidiy fikrlash ko‘nikmalarini rivojlantirishda muammoli ta’lim texnologiyalaridan foydalanishning pedagogi