SHARQ MUTAFAKKIRLARINING PEDAGOGIK TA’LIMOTIDA TALABALARNING MA'NAVIY SIFATLARINI RIVOJLANTIRISHNING AHAMIYATI

Аннотация

В работе изучаются перспективные планы, формы и методы развития духовных качеств учащихся в педагогических учениях мыслителей Востока. Восточная педагогика, в частности учения таких мыслителей, как Алишер Навои, Ибн Сина, Имам Бухари, Аль-Газали, направлена на обеспечение не только научного, но и нравственного, духовного развития учащихся. Эти подходы включают использование в процессе обучения таких инструментов, как диалог, логическое мышление, литература и искусство. В формировании духовности такие важные аспекты, как нравственное воспитание и чувство социальной ответственности, считаются основой образования. Ключевые слова: мыслители Востока, педагогические учения, духовные качества, развитие, нравственное воспитание, логическое мышление, литература, воспитание, научные знания, моральные нормы, социальная ответственность, религиозные учения. Annotation: This work studies promising plans, forms and methods of developing students' spiritual qualities in the pedagogical teachings of Eastern thinkers. Eastern pedagogy, in particular, the teachings of such thinkers as Alisher Navoi, Ibn Sina, Imam Bukhari and Al-Ghazali, is aimed at ensuring not only scientific, but also moral and spiritual development of students. These approaches include the use of such tools as dialogue, logical thinking, literature and art in the teaching process. In the formation of spirituality, such important aspects as moral education and a sense of social responsibility are considered the basis of education. Keywords: Eastern thinkers, pedagogical teachings, spiritual qualities, development, moral education, logical thinking, literature, education, scientific knowledge, moral standards, social responsibility, religious teaching. Oʻzbekiston mustaqilligini mustahkamlashning muhim vazifalaridan biri milliy ma’naviyatni yuksaltirish, milliy mafkurani shakllantirishdan iborat. Bu murakkab va dolzarb vazifani hal etish uchun bosib o‘tilgan tarixiy yoʼlni tahlil qilish, ijobiy va salbiy jihatlarini aniqlash, shu asosda 12 tarbiya, ayniqsa, talabalarning ma’naviy sifatlarini tarbiyalashga yo‘naltirilgan pedagogik vositalar tizimini yaratish zaruriyati mavjud. Jamiyat hayoti va unda yashovchi kishilarning ijtimoiy-ma’naviy yuksalishi milliy mafkura, talabalar ta’lim-tarbiyasi hamda bo‘lajak mutaxassislarning keng ko‘lamda intellektual salohiyatga ega bo‘lishini talab qilmoqda. Tarixiy tajribalar shundan dalolat beradiki, har qanday davlat tizimi o‘zining asosiy maqsadi sifatida yoshlarga ajdodlardan meros bo‘lib qolgan ma’naviy boyliklar, ta’lim-tarbiyaviy qadriyatlarni singdirishni taqozo qiladi. Ta’lim-tarbiyaviy qadriyatlar yosh avlodning ijtimoiy-ma’naviy rivojlanishida zamin boʻlib xizmat qiladigan moddiy, ma’naviy boylikdir. Ta'lim-tarbiya tarixi boy ma’naviy merosga ega boʻlib, uni oʻrganish va ta’lim iste’moliga kiritish kadrlar tayyorlash milliy modelida koʻrsatilganidek, har tomonlama barkamol insonni tarbiyalash va rivojlantirishda, ma’naviy sifatlarni tarkib toptirishda katta ahamiyat kasb etadi. “Ma’naviyat - insonning, xalqning, jamiyatning, davlatning kuch-qudratidir. U yoʻq joyda hech qachon baxt-saodat boʻlmaydi. Nafaqat koʻhna tarix balki yangi tarix ham buning koʻplab misollarini beradi”. Sharq mutafakkirlari pedagogik taʻlimotida ilm va ma'naviyatni birlashtirishga katta e'tibor berishgan. Ularning fikricha, ta'lim nafaqat aqlni rivojlantirish, balki insonning axloqiy va ma'naviy sifatlarini ham shakllantirishni nazarda tutgan. Misol uchun: Ibn Sinо (Avitsenna) ilm va maʻnaviyatni ajralmas bir butun deb hisoblagan. Uning fikriga ko‘ra, maʻnaviy va axloqiy poklanish faqat ilm orqali amalga oshadi. Shuningdek, Alisher Navoiy o‘z asarlarida insoniyatni adolat, yaxshi axloq va poklikka chaqirgan va bu qadriyatlarni talabalarga o‘rgatish zarurligini taʻkidlagan. Ta’lim faqat kitob o‘qishdan iborat bo‘lib qolmasligi kerak, balki talaba o‘z axloqiy qadriyatlarini hayotda qo‘llay olishi, o‘zini tarbiyalashga qodir bo‘lishi kerak. Al-Gʻazzoliy ta’limda shaxsning ruhiy yuksalishi uchun ma’naviy va axloqiy me’yorlarni o‘rgatishga katta e’tibor qaratgan. Shuningdek, Ibn Sino talabalarga insoniyatning ruhiy va axloqiy qadriyatlarini o‘rganish, o‘zini anglash va ijtimoiy mas’uliyatni his qilishni o‘rgatgan. Bu pedagogik yondashuvlar talabalarning nafaqat bilim olish, balki ijtimoiy hayotda o‘z o‘rnini topish, axloqiy mas’uliyatni his qilishga yordam beradi. Ibn Sino (Avitsenna) oʻzining ilmiy va falsafiy merosida talabalarning maʻnaviy rivojlanishiga ham katta eʻtibor qaratgan. U nafaqat ilm-fan sohasidagi yuksak yutuqlari bilan mashhur boʻlsa- da, balki axloqiy, ruhiy va maʻnaviy jihatlarni ham muhim deb hisoblagan. Ibn Sino talabalarning ma'naviy rivojlanishini quyidagi asosiy tamoyillar orqali ko'rib chiqadi: o Axloqiy tarbiya: Ibn Sino axloqiy fazilatlarni rivojlantirishga katta e'tibor beradi. U insonni yuksak ma'naviy darajaga erishish uchun to'g'ri axloqni o'rgatish zarurligini ta'kidlaydi. Talabalarga sabr, mehr, xushmuomalalik