KINODISKURSNING LINGVISTIK VA EKSTRALINGVISTIK XUSUSIYATLARI

Аннотация

Kino san’ati – ommaviy kommunikatsiyaning eng ta’sirchan vositalaridan biridir. Ushbu noyob madaniy hodisa tez rivojlanish, global tarqalish va butun dunyo bo‘ylab tomoshabinlarga ta’sir ko‘rsatish bilan ajralib turadi. Ushbu maqolada "Gone with the Wind" filmida kino diskursining lingvistik va ekstralingvistik xususiyatlari tahlil qilinadi. Kalit so‘zlar: madaniyat, til, diskurs, semiotika, dialekt, dialog, ekstralingvistik, diegetik, non-diegetik, retorik vosita, vizual. Kinodiskurs faqat gapirilgan so‘zlardan iborat emas. Bu – ma’noni yaratish va tomoshabinni jalb qilish uchun birlashgan turli elementlarning murakkab o‘zaro ta’siridir. Film diskursi turli xil belgilarni umumiy semantik, funksional va struktural sohada sintez qilishning yorqin misolidir. Oddiy belgilarning kombinatsiyasi birinchi tartibdagi murakkab belgilarga, bu esa ikkinchi tartibdagi yanada murakkabroq belgilarga aylanadi (Mechkovskaya, 2017). Film diskursining belgilarini lingvistik va non-lingvistik guruhlarga ajratish mumkin. Har bir guruhda, Pirsning tasnifiga ko‘ra, ikonalar, indekslar va simvollar ajratilgan. Til vositalari asosan yozma (filmning haqiqatiga kiruvchi posterning, ko‘cha nomining, xatning matni kabi yozuvlar) va og‘zaki (aktyorlarning gaplari, ekran ortidagi matn, qo‘shiq) belgilari va simvollar bilan ifodalanadi (Slyshkin & Efremova, 2004). Indekslar va ikonalar tilda kam uchraydi; har ikki turdagi belgilar kino diskursida ishlatiladi – intonatsiya, interyeksiyalar va shifterlar tabiiy tilda indekslar bo‘lsa, onomatopeya esa ikona hisoblanadi (Mechkovskaya, 2017). Kino diskursining non-lingvistik komponenti asosan ikonalar va indekslar bilan ifodalanadi, ular vizual va audial bo‘lishi mumkin. Audial qism (tabiiy shovqinlar, texnik shovqinlar va musiqa), shuningdek, badiiy film ichidagi hujjatli filmlar bo‘limlari indeks belgilari sifatida ko‘rsatiladi. Vizual qism (odamlar, hayvonlar va obyektlar tasvirlari, harakatlar ketma-ketligi, imo- ishoralar, yuz ifodalari) asosan ikona va indeks belgilari bilan ifodalanadi (Slyshkin & Efremova, 2004)."Shamollarda qolgan hislarim" filmi (1939) – bu kino san’atining durdonalaridan biri bo‘lib, uning bardavom kuchi va maftunkor hikoya qilish uslubi lingvistik hamda lingvistik bo‘lmagan xususiyatlarning uyg‘unligiga bog‘liq. Ushbu tadqiqotda ushbu elementlar qanday qilib tomoshabinni butunlay o‘ziga jalb etuvchi tajriba yaratishga xizmat qilishi tahlil qilinadi. Filmda kino diskursining bir nechta lingvistik va lingvistik bo‘lmagan xususiyatlari izohlar bilan tahlil qilinadi: I. Lingvistik omillar: 1. Dialog: a) Mazmun: Qahramonlar tomonidan aytilgan so‘zlar syujet rivojini, munosabatlarni va xarakter xususiyatlarini ochib beradi. Lug‘at tanlovi, rasmiylik darajasi va jargon qahramonlarning ijtimoiy sinfi, ta’lim darajasi va hududiy kelib chiqishini aks ettiradi. b) Ifoda uslubi: Dialog qanday yetkazilishi so‘zlarning o‘zicha emas, balki ularning ma’nosi uchun ham juda muhimdir. Ovozni ohanglantirish, gapirish sur’ati va urg‘u kibr, qo‘rquv, muhabbat yoki boshqa har qanday tuyg‘uni yetkazishi mumkin. 127 ILM-FAN VA INNOVATSIYA ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI in-academy.uz/index.php/si c) Lahja va talaffuz: Qahramonlarning nutq uslubi ularning kelib chiqishi, ijtimoiy maqomi va hatto shaxsiy xususiyatlari haqida ma’lumot beradi. Film janubiy lahjaga xos bo‘lgan talaffuz va so‘zlashuv uslubidan foydalanadi, bu esa o‘sha davr va geografik joylashuvni aks ettiradi. Masalan, Skarlett O’Hara va Rett Batler kabi qahramonlar mahalliy iboralar va cho‘zib talaffuz qilish usulini qo‘llaydilar, bu esa filmga haqiqiylik va mintaqaviy ohang bag‘ishlaydi. Dialoglar qahramonlarning xarakterini va jamiyatdagi ijtimoiy tabaqalanishni ochib berishda samarali ishlatiladi, bunda sinf farqlari rasmiylik darajasi va ishlatilgan lug‘at orqali yaqqol namoyon bo‘ladi. 1. Narration: a) Voiceover: A disembodied voice providing context, background information, or the inner thoughts of a character. b) Direct address: When a character speaks directly to the audience, breaking the fourth wall and creating a more intimate connection. The film uses narration sparingly, primarily at the beginning and end, to establish context and guide the viewer. The elegant language used in the narration contrasts with the more informal dialogue, creating a sense of historical distance and epic scope. 2. Written language: a) Inter-titles: Text on screen used to convey dialogue in silent films, or to provide additional information in sound films, such as dates, locations, or news headlines. b) Signs and symbols: Text within the scene itself, such as on billboards, newspapers, or shop signs, which contribute to the setting and atmosphere. In certain scenes, characters switch between languages, such as when Scarlett speaks French with her governess or Rhett uses slang with Belle Watling. This reflects the multilingual reality of the South and further highlights the characters' social backgrounds and relationships. The dialogue is ri