К содержанию
РецензированоRU2025

Инглиз ва Ўзбек тилларида солиқ-божхона терминларининг лингвистик таҳлили ва таржима муаммолари

Ойбек Ахмедов (Узбекский Государственный университет мировых языков)

Каталог диссертаций и авторефератов · 1-255 · 2025

Аннотация

Диссертация мавзусининг долзарблиги ва зарурати. Солик-божхона сохаларига оид терминларни таснифлаш ва тавсифлаш, уларни турли тизимли тиллар кесимида лингвистик тахлил килиш, терминларнинг таржима килиш усулларини, хусусиятларини, метод ва методологияларини аниклаш хамда ишлаб чикиш дунё тилшунослари олдида турган мухим масалалардан биридир. Узбекистон Реснубликаси мустакилликка эришгач, жахоннинг куплаб давлатлари билан тенг хукукли ижтимоий-иктисодий, сиёсий-маданий ва дипломатик алокалар урнатилди, хорижий инвесторлар учун имтиёзли солик ставкалари белгиланди. Шу боис, утган 25 йиллик даврда мамлакатимиз иктисодиёти ривожланишида ташки иктисодий фаолият иштирокчиларининг иштироки ва хиссаси тобора ортиб бормокда. Республикамизга куплаб хорижлик тадбиркор ва ишбилармонларнинг ташриф буюриши ва улар билан узаро манфаатли хамкорлик алокалари урнатилиши солик ва божхона тизими фаолиятини янада такомиллаштиришни талаб килади. Бу уз навбатида солик ва божхона сохалари амалиёти учун бир неча хорижий тилларда эркин мулокот кила оладиган малакали, ракобатбардош кадрларни тайёрлашни хам такозо этади. Шунинг учун, мазкур сохаларга оид тсрминларни чукур тадкик килишга булган эхтиёж юзага келди. Бинобарин, турли сохаларда “она тилимизнинг кулланиш доирасини кенгайтириш, этимологик ва киёсий лутатлар нашр этиш, зарур агама ва иборалар, тушунча ва категорияларни ишлаб чикиш, ...бир суз билап айтганда, узбек тилини илмий асосда хар томонлама ривожлантириш, ...фарзандларимиз учун чст-тилларни пухта эгаллаш борасида кулай имкониятлар яратиш каби бир-биридан мухим вазифаларни хал этиш эзгу максадларга хизмат килиши шубхасиздир" [1; 87-б.]. Узбекистон Республикасининг Биринчи Президента И.А.Каримов миллий тилимизни тараккий эттириш хакида суз юритиб: “Истиклол йилларида узбек тилининг кулланиш доираси амалда нихоятда кенгайгани, уни илмий асосда ривожлантиришга каратилган тадкикотлар. тилимизнинг узига хос хусусиятларига багишланган илмий ва оммабоп китоблар, укув кулланмалари, янги-янги лугатлар куплаб чоп этилаётгани жамият тафаккурини юксалтиришга уз хиссасини кушмокда. Айникса, давлат тилининг халкаро микёсида хам фаол мулокот воситасига айланиб бораётгани эътиборлидир. Хусусан, хорижий мамлакатлар рахбарлари билан буладиган учрашув ва сухбатлар, музокаралар, тегишли хужжатларни имзолаш маросимларида, нуфузли саммитларда, расмий матбуот анжуманларида узбек тилининг урни ва ахамияти ортиб бораётгани хаммамизга гурур-ифтихор багишлайди. Шу борада узбек тилининг компьютер ва интернет, аник фанлар, тиббиёт, иктисодиёт каби махсус термин ва тушунчаларни талаб киладиган сохаларда хам кенг куллана бошлагани унинг имкониятлари нечоглик капа эканини курсатади”- деб таъкидлаган эдилар [1; 86-6.]. Узбекистон Реснубликаси Вазирлар Махкамасининг “Илмий ва ижтимоий-иктисодий терминларни ишлаб чикиш ва улардан оммавий ахборот воситаларида, дарсликлар хамда кулланмалар тайёрлашда фойдаланиш масалаларини тартибга солиш тугрисида”ги 1994 йил 5-августдаги Карори хамда бошка турли расмий хужжатларда, илмий-амалий адабиётлар ва лугатларда кулланаётган терминлар уйгунлигига эришиш масаласига алохида эътибор каратилади [158; 15-6.]. Солик-божхона (СБ)' терминологиясини инглиз ва узбек тилларида киссий-чогиштириб тадкик килиш бугунги кунда солик ва божхона сохаларида халкаро хамкорлик алокаларининг янада ривожланиши, ташки иктисодий фаолият иштирокчиларига муайян даражада кулайлик яратилишига олиб келиши билан алохида долзарблик касб этади. Таржима килинаётган купкатламли лексемалар, терминологик бирликларнинг лингвистик хусусиятларига хос стакчи тамойилларни тилшунослик, таржимашунослик назарияси нуктаи назаридан ишлаб чикиш, уларни илмий асосда тахлил ва тадкик этиш бугунги кунда долзарб ва мухим муаммолардан бири хисобланади. Солик-божхона терминларининг лексик-семантик, функционал-структуравий, коннотатив ва денотатив хусусиятларини очиб бериш таржима адекватлигини таъминлайди. Бундай тадкикот натижалари жамият аъзолари учун солик ва бошка мажбурий туловларнинг аник ва киска терминлар асосида амалга оширилиши, барчага бир хилда тушунилишига, фукароларнинг мазкур сохага дойр хукукий онг ва маданиятининг янада ошишига хизмат килиши мумкин. СБ лексикасини ташкил этувчи терминологик бирликларни чукур ва атрофлича тадкик этиш, тил матсриалларида кулланилган СБ терминларининг лисоний хусусиятларини киёсий йусинда илмий урганиш хозирги филологик, хусусан, терминологик ва таржимашунослик тадкикотларининг устувор илмий-назарий йуналишларидан бирига айланган. Шундай экан, айни пайтда, бундай киссий-типологик тадкикотларни герман ва туркий тиллар оиласига мансуб булган инглиз-узбек тиллари материали асосида кенг камровли тарзда амалга ошириш мухим ахамиятта эга. XX аср охири XXI аср бошларида жахон мамлакатларида терминларнинг икки тилли ва изохли лугатларини яратишга багишлашан тадкикотлар салмоги анча купайди. Уз навбатида иктисодиет, банк-молия, тижорат, солик ва божхона каби сохаларга оид терминларнинг икки тилли, изохли лугатлари чоп этилди. Мазкур лугатлар соха терминологиясини лингвистик тамойиллар негизида муайян тартибга солиш, уларнинг терминологиядаги уз мавксини, урнини курсатиш сингари мухим вазифаларни бажаради. Дсмак, терминологик лугатлар мухим амалий ахамият касб этади. Шу маънода, терминларни асосан куйидаги икки хил йусинда урганиш алохида долзарблик касб этмокда: 1) Лугатлар нуктаи назаридан урганиш. 2) Матний холата нуктаи назаридан урганиш. Умуман, лугатлар ва матний матсриаллар соха тсрминологиясининг тилдаги фаоллигини, тизимлилигини таъминловчи манбалар хисобланади. СБ лугатлари соха терминологияси яхлитлигини, тартибга солинганлиги, муайян назарий коидалар асосида меъёрлаштирилганини ва унинг узига хос хусусиятларини тавсифлаш, таснифлаш имконини беради. Диссертация мавзусининг долзарблиги юкорида саналган мухим жихатларни монографии йусинда тадкик килиш йулидаги илк кадам эканлиги билан ахамиятлидир. Умуман, мазкур илмий гадки когда солик ва божхон амалиётида кенг кулланиладиган терминларни икки тил материали асосида таржима килиш масалалари урганилибгина колмай, терминологик бирликларнинг инглиз ва узбек тиллари лексик-семантик, структуравий-функционал, грамматик ва фонетик жихатлари билан боглик муаммолар ечимида узвий уйгунликни таъминлаш масалалари хам уз аксини топтан. Тадкикотнинг максади инглиз ва узбек тилларидаги солик-божхона терминларининг лингвистик хусусиятларини очиб бериш асосида таржима килиш усулларини аниклашдан иборат. Тадкикотнинг илмий янгилш и куйидагилардан иборат. илк бор инглиз ва узбек тилларидаги солик-божхона терминларининг деривацион тамойиллари, аффиксал, морфемик-морфологик, лексик-семантик, функционал-семантик ва синтактик усулда ясалиши асослаб берилган; узбек ва инглиз тилларидаги солик-божхона терминларининг белгилари, дискурсда прагмалингвистик вокеаланиши ва тарихий шаклланиши исботланган; инглиз ва узбек тиллари СБ тсрминологиясининг хозирги боскичдаги холати, фонди-генофонди, ушбу соха тсрминологиясининг ички ва ташки омиллар хисобига бойиш йуллари исботланган хамда узлашма катламнинг микдорий курсаткичлари аникланган; солик-божхона терминологиясидаги синонимия, полисемия, омонимия, гиперонимия ва гипонимиянинг терминлар таржимасида тускинлик килувчи холатларпинг сними далилланган; соха терминларини инглиз тилидан узбек тилига ва узбек тилидан инглиз тилига адекват таржима килиш тамойиллари хамда усуллари (тасвирий, трансформацион, калька, мукобил) ишлаб чикилган; мазкур соха терминлари таржимасида стилистик ва фразеологик бирликлардан, образлилик хамда экспрессивликдан, жаргонликдан сакланиш илмий асосланган, СБ терминлари тартибга солиниб, унификация килинган.

Доказательный фрагмент

«Диссертация мавзусининг долзарблиги ва зарурати.»

Образец извлечения

Демо-превью

Диссертация мавзусининг долзарблиги ва зарурати. Полный текст публикации CiteX не хранит — доступ к первоисточнику открывается по DOI согласно лицензии издателя и выбранному плану.

DOI не указан
Цитирований
0
Тип
Журнал
Страна
Узбекистан
Ключевые слова
Термин, Terminology, налогово-таможенная, солиқ-божхона, tax-customs, лингвистика, тилшунослик, linguistics, структурная семантика, структурсемантика, structural-semantics
Спросить CiteX об этой работе

Смежные источники