IKKI DARYO ORALIG‘I ME’MORCHILIGI VA SAN’ATI. OSSURIYA

Аннотация

Mazkur maqola ikki daryo oraliğ‘idagi me’morchilik va san’atni o‘rganishga bag‘ishlangan. Amudaryo va Sirdaryo o‘rtasidagi hududda rivojlangan me’morchilik va san’at, tarixiy va madaniy nuqtai nazardan o‘rganilgan. Ushbu hududda islom me’morchiligi va san’ati, geometrik naqshlar, arabeskalar va boshqa san’at shakllari haqida so‘z yuritiladi. Shuningdek, O‘rta Osiyo, Xorazm, Eron va Suriya kabi mintaqalarning bir-biriga ta’siri ham tahlil qilinadi. Ushbu maqola, ikki daryo oraliğ‘idagi me’morchilik va san’atning rivojlanishiga olib kelgan tarixiy omillarni yoritishga qaratilgan. Tahlil metodlari sifatida tarixiy-analitik va arxitektura tahlili qo‘llanilgan. Kalit so‘zlar: Ikki daryo oraliği, me’morchilik, san’at, Xorazm, Suriya, Ossuriya, islom me’morchiligi, Amudaryo, Sirdaryo, geometrik naqshlar, arabeskalar, madaniyat, tarix, san’at asarlari. "O‘zbekiston Respublikasi madaniy merosini saqlash va rivojlantirish, uning xalqaro miqyosdagi ahamiyatini oshirishga qaratilgan chora-tadbirlar to‘g‘risida"gi qarori ushbu qaror, O‘zbekiston Respublikasining madaniy merosini saqlash, ilmiy tadqiqotlar olib borish va tarixiy me’morchilik obidalarini tiklash borasida amalga oshirilayotgan keng qamrovli islohotlarni o‘z ichiga oladi. Ikki daryo oralig'i me’morchiligi bilan bog‘liq tarixiy obidalarni saqlash va ularning holatini yaxshilashga alohida e’tibor qaratiladi. Samarqand, Buxoro, Xorazm va boshqa hududlardagi yodgorliklar milliy meros sifatida qadrli hisoblanadi. Ikki daryo oraliği — Amudaryo va Sirdaryo daryolarining o‘rtasidagi hudud, tarixiy va madaniy jihatdan O‘rta Osiyo mintaqasining eng muhim va o‘ziga xos tumanlaridan biridir. Bu hudud, nafaqat tabiiy resurslar, balki geografik 149 ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE International scientific-online conference joylashuvi, iqlimi va savdo yo‘llarining kesishgan joyi sifatida ham katta ahamiyatga ega bo‘lgan. O‘rta Osiyo, asosan, Buyuk Ipak yo‘li orqali Sharq va G‘arb o‘rtasida madaniyatlar, ilm-fan va savdoning uzviy aloqalarini ta’minlagan hudud bo‘lgan. Amudaryo va Sirdaryo o‘rtasidagi hudud, shuningdek, islom madaniyati bilan bog‘liq yirik me’moriy yodgorliklar va san’at asarlarining markazi sifatida ajralib turadi. Xorazm, Samarqand, Buxoro kabi qadimiy shaharlar bu hududning madaniy rivojlanishida muhim rol o‘ynagan. Ushbu hududda shakllangan islom me’morchiligi, geometrik naqshlar va arabeskalar, shuningdek, islomdan oldingi davrlar — ossuriya, parfiya, sasanidlar va boshqa qadimgi madaniyatlarning ta’siri, O‘rta Osiyo me’morchiligining o‘ziga xos uslubini shakllantirgan. Savdo va madaniy aloqalar, bu hududda nafaqat iqtisodiy, balki ilmiy va san’atning o‘sishiga ham katta hissa qo‘shgan. Buyuk Ipak yo‘li orqali Sharqning ilmiy va diniy ta’siri, G‘arbning ilm-fan va san’atiga ta’sir o‘tkazgan. Bu jarayonlar o‘z navbatida, me’morchilikda mukammallikni, tasviriy san’atda esa yangi uslublarning paydo bo‘lishiga olib keldi. Xorazm va Samarqand kabi shaharlarda qurilgan masjidlar, madrasa, qasrlar va boshqa diniy inshootlar, o‘zining murakkab naqshlari va yuksak arxitekturasi bilan tanilgan. Bundan tashqari, bu hududda ossuriya va boshqa qadimgi Sharq madaniyatlarining ta’siri ham sezilgan. Ossuriya madaniyati, o‘zining yirik ustunlari, murakkab naqshlari va yodgorliklari bilan, keyinchalik O‘rta Osiyo me’morchiligiga o‘z ta’sirini ko‘rsatgan. Xususan, ossuriya me’morchiligi o‘zining geometrik naqshlar, ustunlar va relieflari orqali keyingi davrlarda O‘rta Osiyo me’morchiligiga yangi tasviriy va arxitekturaviy elementlar olib kelgan. Shunday qilib, ikki daryo oraliğ‘i nafaqat geosiyosiy ahamiyatga ega bo‘lgan, balki bu hududda o‘rta asrlar va undan keyingi davrlarda me’morchilik, san’at, ilm-fan va madaniyatning shakllanishiga katta hissa qo‘shgan. Ushbu maqola, ikki daryo oraliğ‘idagi me’morchilik va san’atning rivojlanishiga ta’sir etgan madaniy aloqalar, me’moriy obidalar va san’at asarlari haqida batafsil tahlil olib boradi. Maqsad, bu hududda o‘zaro ta’sirlangan madaniyatlarning me’morchilik va san’atga qanday o‘zgarishlar olib kelganini va bu ta’sirlarning bugungi kunda qanday aks etishini ko‘rsatishdir. O‘rta Osiyo me’morchiligi va san’ati haqida ko‘plab ilmiy tadqiqotlar mavjud. Xususan, Xorazm va Samarqandda shakllangan islom me’morchiligi o‘ziga xos xususiyatlarga ega bo‘lib, geografik joylashuv va madaniy ta’sirlar hamda arxitektura uslublarini o‘zida aks ettirgan. 150 ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE International scientific-online conference Amudaryo va Sirdaryo, O‘rta Osiyo hududining ikki asosiy daryosi bo‘lib, ular orasidagi makon — Xorazm va uning atrofidagi hududlar tarixan madaniy va ilmiy markazlarga aylangan. Ushbu hududning geografik ahamiyati Buyuk Ipak yo‘lining o‘rtasida joylashganligi bilan izohlanadi. Bu savdo yo‘li orqali Sharq va G‘arb o‘rtasidagi madaniy va ilmiy almashuvlar sodir bo‘lgan. Shuningdek, bu mintaqa Qadimgi Xorazm, Buxoro, Samarqand kabi shaharlarga yaqin bo‘lib, uzoq tarixga ega yirik ilmiy va madaniy markazl