OLIY TA’LIM MUASSASALARI BITIRUVCHILARINING MEHNAT BOZORIDAGI RAQOBATBARDOSHLIGINI OSHIRISH VA ISHGA JOYLASHISH IMKONIYATLARINI KENGAYTIRISH

Аннотация

В статье анализируются важные факторы в процессе формирования конкурентоспособности выпускников высших учебных заведений на рынке труда и трудоустройства. В исследовании изучается поведение выпускников при поиске работы, развитие их конкурентного потенциала и его влияние на их профессиональную и социальную мобильность. Также освещается деятельность вузов по подготовке выпускников к трудоустройству, процесс развития профессиональных навыков и личностных качеств. Проанализированы практические механизмы, способствующие повышению конкурентоспособности выпускников на рынке труда, в том числе этапы эффективной самопрезентации в процессе трудоустройства, адаптации к требованиям работодателей, адаптации к трудовой деятельности. Ключевые слова: занятость, рынок труда, конкурентоспособность, профессиональная мобильность, высшие учебные заведения, выпускник, центр занятости, профессиональные квалификации, требования работодателя, трудовая деятельность. Annotation. The article analyzes important factors in the process of forming the competitiveness of graduates of higher education institutions in the labor market and employment. The study examines the behavior of graduates in job search, the development of their competitive potential and its impact on their professional and social mobility. It also covers the activities of universities in preparing graduates for employment, the process of developing professional skills and personal qualities. Practical mechanisms that contribute to increasing the competitiveness of graduates in the labor market are analyzed, including the stages of effective self-presentation in the process of employment, adaptation to employers' requirements, adaptation to work activity. 83 ILM-FAN VA INNOVATSIYA ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI in-academy.uz/index.php/si Keywords: employment, labor market, competitiveness, professional mobility, higher education institutions, graduate, employment center, professional qualifications, employer requirements, work activity. Kirish. Zamonaviy mehnat bozorining o‘zgaruvchan sharoitlarida oliy ta’lim muassasalari bitiruvchilarining raqobatbardoshligi dolzarb masalalardan biri hisoblanadi. Mehnat bozorida muvaffaqiyatli ish topish va kasbiy faoliyat yuritish uchun bitiruvchilardan nafaqat nazariy bilimlar, balki amaliy tajriba, ijtimoiy moslashuvchanlik, kommunikativ qobiliyatlar va tashabbuskorlik talab etiladi. OTM bitiruvchilari ish qidirish jarayonida o‘z raqobatbardoshligini namoyon qilishi lozim, bu esa ularning kasbiy tayyorgarlik darajasi va shaxsiy sifatlariga bog‘liqdir. Ish beruvchilar bitiruvchilardan yuqori darajadagi kasbiy malaka, amaliy tajriba, mustaqil fikrlash va muammolarni hal qilish qobiliyatini kutadi. Shu bois, OTMlar bitiruvchilarning mehnat bozoriga kirishish imkoniyatlarini kengaytirish uchun maxsus dasturlar, bandlikka ko‘maklashish markazlari, treninglar va kasbiy orientatsiya tadbirlarini tashkil etishi zarur. Asosiy qism. Mazkur maqolada bitiruvchilarning mehnat bozoridagi raqobatbardoshligini oshirish bo‘yicha mavjud muammolar va ularning yechimlari tahlil qilinadi. Ishga joylashish jarayoni va bitiruvchilarning kasbiy rivojlanish yo‘llari, shuningdek, OTMlarning bu boradagi strategik yondashuvlari o‘rganiladi.Ishga joylashish jarayonida bitiruvchining diqqat-e’tibori ish qidirishga qaratiladi, bu muayyan qiymatdagi mehnat xarajatlari ma’lum miqdorda daromad keltirishiga qaratilgan holat bo‘lib, u “shaxs uchun haq to‘lanadigan bandlik sohasida o‘zi uchun maqbul o‘rinni egallash huquqi”ga aloqador masaladir. OTM bitiruvchilari mehnat bozoridagi yangidan tayyorlangan ishchi kuchi sifatida, bir tomondan, raqobatbardoshlik salohiyati va kasbiy va ijtimoiy mobillikka ega bo‘lishsa, ikkinchi tomondan, ularning еtarlicha ijtimoiy va kasbiy tajribasi yo‘q. Bitiruvchining raqobatbardoshligi OTMda o‘qish jarayonida shakllanadi va rivojlanadi, ishga joylashish va moslashish asnosida raqobatbardoshlikni ro‘yobga chiqarish imkoniyatiga ta’sir ko‘rsatadi, shuningdek, undan boshqa faoliyat turlari, masalan, uy xo‘jaligini yuritish, farzandlarni tarbiyalashda foydalanish mumkin. Shu sababli biz bitiruvchining ishga joylashish yoki boshqa faoliyati turlari bilan shug‘ullanayotganda raqobatbardoshlikni namoyon qilish talablariga javob beradigan xatti-harakatlari to‘g‘risida so‘z yuritamiz. Ishga joylashish va mehnat faoliyatiga moslashish “shaxsning muhitning turli ta’sirlariga tegishli ravishda munosabat bildirish va harakat qilishga tayyorligi”ni nazarda tutadi. OTMning bitiruvchilarda muayyan malaka va xulq-atvorni shakllantirish va rivojlantirishga qaratilgan faoliyati, birinchidan, ishga joylashish jarayonidagi psixologik tabiatga ega muammolarni bartaraf qiladi, ikkinchidan, ish izlash muddatini qisqartiradi va umuman olganda, ishga joylashish samaradorligini oshiradi. Bitiruvchilar raqobatbardoshligini shakllantirishni maqsad qilgan OTMlar quyidagilarni ham inobatga olishi kerak:  mehnat qilish ishtiyoqini oshirish;  kasb tanlovidan kelib c