LINGVISTIK INTERFEYSIYA HODISASI VA UNING MOHIYATI

Аннотация

The purpose of this article is to analyze the phenomenon of interference linguistically within the framework of different language levels. Linguistic analysis, comparison, comparison and literature review were used in the implementation of this research. Interference and its types and differences were considered on the basis of linguistic analysis. The positive and negative aspects of interference were studied. Keywords Interference, negative and positive interference, sociolinguistics, phonetic interference, linguistic interference. Kirish. Til jamiyatda, kishilar hayotida axborot vositasi, ijtimoiy hodisa sifatida uzviy bog’liq. Til jamiyat boyligi u jamiyat a’zolarining o’zaro aloqasini ta’minlovchi vosita. Til asrlar mobaynida shakllanadi va mavjud bo’ladi. Tilning jamiyatdagi mavqeyi hamda insonlar hayotidagi shakllanishi, ularning bir-biriga ta’sirini o’rganuvchi fan sotsiolingvistika deb nomlanadi. 1208 ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 2 Issue 1 Jamiyatning tilga, tilning esa jamiyatga ta’sirini o’rganuvchi fan sifatida bir qator masalalar bilan shug’ullanadi. Shu kabi masalalardan biri, ikki va ko’p tillik asosida paydo bo’ladigan hodisalardir. Asosiy qism. Uzoq vaqt davomida tilshunoslikda interferensiya hodisasi faqat to’g’ridan to’g’ri til aloqasi natijasida kelib chiqishi kuzatilgan. XIX asrning oxirida ko’p millatli davlatlarda tillarni o’rganish natijasida, olimlarlar “tillar bir-biriga ta’sir qiladi va tillar aralashadi”- degan xulosaga kelishdi. Garchi, tilshunos olimlar bu kabi masalarda tadqiqotlar olib borishgan bo’lsalarda shunga qaramay, bir qancha sabablarga ko’ra bu mavzular dolzarbligicha qolmoqda. Interferensiya hodisasining ta’rifi haligacha bahsli bo’lib kelmloqda. Agar tarixga nazar tashlaydigan bo’lsak, interferensiya hodisasiga asosan salbiy ma’nodagi qarash ilgari surilgan. Vaqt o’tishi bilan uning tilga ijobiy ta’sir ko’rsatishi haqida fikrlar paydo bo’ldi. Keyinchalik interferensiya namoyon bo’ladigan sohalar o’rganilin, bu borada olimlarning qarashlari turlicha bo’ladi. Biroq an’anafga ko’ra, interferensiya fonetik, kelsik va Grammatik bo’lishi mumkin degan xulosaga kelishgan. XX asrning oxirida ular bu hodisani tillararo ham bo’lishi mumkinligini ta’kidlashgan. Rus-polyak tilshunosi I.A.Boduen de Kurteni tillarning aralash tabiati haqida birinchliardan bo’lib ta’kidlagan edi. Tillarning bir-biriga ta’siri ostida, olim aloqda paytida tillarning qayta tuzulishi haqida fikr yuritadi. Shu bilan birga uning asosiy jarayonlari ya’ni tillar aloqaga kirishganda nafaqat bir tilning, boshqa til birliklarini qarz olishi balki, umuman yaqinlashishi ham sodir bo’ladi degan xulosaga kelgan. I.A.Boduen de Kurtenening fikri sharqiy lusatiya lahjasini o’rgangan tilshunos olim Shcherba tomonidan davom ettirildi. Ushbu tadqiqotlar olimga, til aloqalarining zamonaviy nazariyasini hamda muhim bo’lgan xulosalar chiqarishga imkon berdi.1 Aynan L.Vshcherba til aloqalarini interferensiya jarayoni sifatida o’rganish va tavsiflash dasturini bayon qilgan. Ushbu jarayonning mohiyati ma’ruzachi tili va tinglovchi tilining o’zaro moslashishi va ikki aloqa qiluvchi til normalarining mos ravishda o’zgarishi bilan shakllanishi ta’kidlangan va shunga asoslanib 1915-yilda “Sharqiy lusatiya lahjasi” asarini yaratadi. Shuningdek, til insonlar orasida kommunikatsiyada muhim ro’l o’ynaydi. Tilning jamiyat bilan aloqasi, lisoniy vositalarning ijtimoiy tabiatining insonlar hayotida o’rnini o’rganuvchi tilshunoslik tarmog’I sifatida sotsiolingvistika deb nomlanadi. A.Berdialiyevning ta’biri bilan aytganda “ tilshunoslikning chaqaloq nabirasi” sotsiolingvistika (lotincha. Sociestas- jamiyat, lingvistika-til) tilshunoslik esa sotsiolingvistika fanlari aloqasi asosida yuzaga kelgan bo’lib, tilning ijtimoiy tabiati, vazifalari, til siyosati, tilning jamiyat hayotidagi o’rni bilan bog’liq muammo va masalalarni o’rganuvchi soha.2 1 Berdialiyeva A. O’zbek sinxron sotsiolingvistikasi – Hojand 2015. 2 Vinogradov V.A. Interferences Linguestic Enyclocik Dictionary. 1209 ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 2 Issue 1 Til jamiyatda rivojlanar ekan, ijtimoiy omillar tilga o’z ta’sirini o’tkazadi. Zero, til “ aloqa quroli” sifatida o’zi xizmat qilayotgan jamiyatning ijtimoiy, siyosiy, iqtisodiy, va madaniy hayoti bilan bog’liq ravishda rivojlanadi. Insonlar tabiatan, qiziquvchan, intiluvchan, doimo yangi bilimlarni egallash, ko’proq o’rganish ehtiyojida bo’ladi va bunga xorijiy tillarni o’rganish va maqsadlarni amalga oshirishda asosiy omildir. Albatta, xorijiy tillarni o’rganish jamiyat uchun zaruriy ehtiyojdir. Bu ehtiyojlar asosida ikki tillik va ko’p tillik vujudga keladi. Buning natijasida so’zlovchi ongida tillar o’zaro aloqaga kirishadi va nutqda tillar kontakti kuzatiladi. “Odatda, boshqa tilni yoshlikdan mukammal o’rganmagan shaxs, ona tili sistemasi asosida fikrlagan holda nutq yaratadi. Boshqa tilning lisoniy sistemasi o’zgacha bo’lsa, o’ziga xos lisnoiy to’siq – lingvistik interferensiya hodi