ABDURAUF FITRATNING ILMIY VA SIYOSIY FAOLIYATI

Аннотация

The term "Eastern philosophy" refers to a set of philosophical currents and views that appeared on the Asian continent. Eastern philosophy includes Indian, Chinese, Persian, Japanese, Korean and Central Asian philosophy. Babylonian and Arabian philosophy are sometimes included in this list, but they also apply to Western philosophy. Key words: classical literature, national grief, journalistic activity, scientific works. НАУЧНАЯ И ПОЛИТИЧЕСКАЯ ДЕЯТЕЛЬНОСТЬ АБДУРАУФА ФИТРАТА Аннотация. Термин «восточная философия» относится к совокупности философских течений и взглядов, возникших на азиатском континенте. Восточная философия включает в себя индийскую, китайскую, персидскую, японскую, корейскую и среднеазиатскую философию. В этот список иногда включают вавилонскую и арабскую философию, но они также применимы и к западной философии. Ключевые слова: классическая литература, народное горе, журналистская деятельность, научная работа. KIRISH: Koʻpgina jamiyatlar falsafiy muammolarni koʻrib chiqishdi va boshqa jamiyatlar ishlari asosida oʻz falsafiy anʼanalarini qurishdi. Masalan, Yaqin Sharq falsafasi Gʻarb falsafasi taʼsiri ostida boʻldi. Rus, Yahudiy, Islomiy, Afrika va baʼzi Lotin Amerikasi falsafiy anʼanalari Gʻarb falsafasidan taʼsirlanishdi; biroq, oʻzlarining aslliklarini ham yoʻqotishmadi. Bu anʼanalar orasidagi farqlar xush koʻrilgan tarixiy faylasuflar, gʻoyalar, uslublar yoki tillar bilan aniqlanadi. Ularni bir-biriga tegishli metodlar bilan oʻrgansa boʻladi va ular orasida sezilarli umumiyliklar bor. Ilk falsafiy taʼlimotlar qadimiy Hindiston, Xitoy, Markaziy Osiyo va Yunonistonda paydo boʻlgan, keyin Gʻarb mamlakatlariga yoyilgan. Qad. Hindistondagi falsafiy maktablar 2 turga bulinib, biri vedalaraxm kelib chiqqan va ularga suyanuvchi maktablar (vedanta, yoga, 1139 ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 2 Issue 1 vaysheshika, nyaya, sankxya), ikkinchisi vedalarni rad etuvchi maktablar (jaynizm, buddizm, lokoyata) xisoblanadi. Qadimgi Xitoydagi dastlabki falsafiy taʼlimotlar miloddan avvalgi 7-asrda vujudga kelgan. U Qad. Xitoy yozma manbalarida uchrab, bu manbalarga „Qoʻshiqlar kitobi“, „Bahor va kuz“ kabi qad. yodgorliklar va Konfutsiynnng „Aforizm“larini, daosizmni kiritish mumkin Abdurauf Fitrat 1886, Buxoro shahri, Buxoro amirligi 4-oktyabr, Toshkent shahri, O‘zbekiston SSR — o‘zbek tarixchisi, filolog, tarjimon, yozuvchi, dramaturg va shoir, zamonaviy o’zbek tili va adabiyoti asoschilaridan biri O’rta Osiyo jadidchiligining taniqli vakili, birinchi oʻzbek professori. Jadidchilik milliy maʼrifatparvarlik harakatining tarafdori. Turkiyada ta’lim olgan. Inqilobga qadar O’rta Osiyoni Rossiyadan ozod qilinishi harakatlarida faol qatnashgan, politsiya nazorati ostida boʻlgan. Turkiyadagi “Yosh turklar” harakatidan ilhomlanib, Buxoroda „Yosh buxoroliklar“ partiyasini tuzgan, uning maʼnaviy rahnamosiga aylangan. Doʻsti va maslakdoshi Munzim bilan hamkorlikda buxorolik 70 nafar yosh turkistonliklarni Germaniyaning bir qator oliy taʼlim muassasalariga oʻqishga yuborgan. 1886-yilda Buxoro shahrida ziyoli oilasida tugʻilgan, adibning otasi savdogarchilik bilan shugʻullangan boʻlib, 1918-yilgacha Qashqarda turib qoladi. Yosh Abdurauf asosan onasi Mustafo Bibi(Bibijon) tarbiyasida qoladi, u 1908— 1913-yillarda Turkiya dorilfununida oʻqiyotganda uning zukko, bilimdonligi professor- oʻqituvchilarni hayratga solidi. Unga Fitrat — Donishmand taxallusini beradilar. Fitratning dastlabki maqolalari „Hikmat“ jurnalida bosilgan. Oʻzi esa Rossiya imperiyasidan kelgan muhojirlar bilan aloqa bogʻlagan. Fitratning Usmonlilar poytaxtida oʻtkazgan toʻrt yili Bolqon urushi va Yosh turklarning konstitutsiyaviy inqilobiga toʻgʻri keldi. Fitrat oʻqishni Istanbulda davom ettirib yurgan kezlarida, hamyurtlari bilan birgalikda„ Buxoro ta’limi maorif jamiyati“ni tuzgan. Bu jamiyat buxoroliklarning oʻzaro moddiy-maʼnaviy uyushmasi vazifasini bajargan hamda Buxoro va Turkiston maorifining olgʻa siljishiga doir bir qator ishlarni amalga oshirgan. Bu davrda Turkiya “Yosh turklar” inqilobidan mast davrni oʻz boshidan kechirardi. Turkiyadagi bunday inqilobiy muhit albatta yosh Fitratga ham ijobiy taʼsir koʻrsatdi. U siyosat maydoniga shoʻngʻib ketdi. Bu yerda Fitrat Sharq adabiyoti, sanʼati, tarixini chuqur va atroflicha oʻrganadi. Ilgʻor taraqqiyparvar turk adabiyoti vakillari, turk adabiyoti orqali esa Gʻarb adabiyoti bilan yaqindan tanishadi. Gʻarb va Sharq xalqlari madaniyati, adabiyotlari oʻrtasidagi farqlarni oʻz koʻzi bilan koʻradi, uning sabablarini teranroq anglaydi. Abdurauf Fitrat (1886–1938) Oʻzbekistonning atoqli maʼrifatparvarlari va jadidlar harakatining asoschilaridan biri boʻlib, sharq falsafasiga va umuman, maʼrifatparvarlik gʻoyalariga muhim hissa qoʻshgan. Uning sharq falsafasiga qoʻshgan hissasi bir necha narsani oʻz ichiga oladi. Fitrat oʻz asarlari orqali islom falsafasi, Sharq adabiyoti va tarixini chuqur oʻrganib, ularning xalq oʻngiga yaqinlashtirishga harakat qilgan. 1140 ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 30