JAS DZUDOSHI QIZLARG'A TEXNIKALIQ HAREKETLERIN ÚYRETIW PROCESINDE FIZIOLOGIYALIQ ÓZGESHELIKLENIŃ ÁHMIYETI.

Аннотация

Jas dzyudoshi qızlarǵa texnikalıq háreketlerin baqlaw metodikaliq islep shıǵıw hám bahalaw maqsetinde ótkerildi.Usı túrde jas dzyudoshi qızlarda texnikalıq tayarlıq háreketlerin rawajlandırıwda trenerovka júklemelerin bólistiriw qásiyetleri anıqlandi.Jas dzyudoshi qızlarda texnikalıq tayarlıq háreketlerin rawajlandırıw hám úyreniwimizde maman trenerlarning jumıs tájiriybesi xamda 13-15 jaslı dzyudoshi qızlar menen alıp barılatuǵın oqıw - trenerovka procesi analiz etildi. Bunda Respublika Olimpiada Rezervleri kolledji dzyudoshi kizlari jámáátinde tájiriybe alıp barıldı. Tayanish so`zleri: Qızlar menen dzyudo gúresi, Jınıslıq, Menustruatsiya, fizikalıq nagruzkalarga iykemlesiw mexanizmleri, Valantyor izertlewlerden kórsetiwine. Qızlar menen dzyudo gúresi shınıǵıwların shólkemlestiriw hám ótkeriwde túrli jas dáwirlerinde (kishi jas 7 den 11 ge shekem, orta jas 12 den 15 ke shekem, kata 16 dan 18 jasqa shekem hám jetiklik 19 jastan úlken) olardıń anatomik fiziologikalıq qásiyetlerin esapqa alıw kerek. Bul jas dáwirlerinde qızlar organizminiń rawajlanıwı bir tegis kechmaydi. 11 jasqa deyingi qızlarda gewdeden uzınlıqqa ósiwi vaznning asıwına salıstırǵanda jedellew keshedi. Vazndan hár jılı asıwı ortasha 3-4 kg ga teń boladı, gewde uzınlıǵı 4-5 sm ga kópayadi. Bul jas daǵı qız hám ul balalar ortasında boy, gewde salmaǵı hám dene bólimleri proportsiyalarida parq baqlanbaydı. Orta mektep jasında qız balalar, ul balalarǵa qaraǵanda, intiluvchan, ıntızamlı, háreket texnikasına itibarın ańsatlaw tartadılar, sabırlı hám jıldam boladılar. Bul jas daǵı qızlardıń fizikalıq rawajlanıwı aldınǵı dáwirdegi rawajlanıwdan ornıqlı dárejede parıq etedi, sebebi aktiv jınıslıq yetilishi dáwiri baslanadı. Jınıslıq yetilish sebepli qızlarda endokrin dúzılıwda tereń ózgerisler payda boladı. Jınıslıq bózning ósiwi baslanadı, qalqansimon bózdan aktivligi ginofiz arqa bóleginen sherimonal funkciyası asadı. Pubertat dáwirinde jınıslıq bózdan morfologiyalıq hám funktsional rawajlanıwı olar salmaǵınan keskin artpaqtası kórinetuǵın boladı. Jınıslıq belgilerden ekinshi rawajlanıwı júz boladı. Qızlarda minuestrual cikllerden baslanıw dáwiri ádetde 12-15 jasqa shekem, bir qatar jaǵdaylarda 16 -18 jasqa shekem tuwrı keledi. 1116 ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 2 Issue 1 Minustratsiya payda bolıwı waqtındaǵı bunday kata parq kóplegen faktorlarǵa genetikaǵa, den sawlıqtıń jaǵdayına, ulıwma fizikalıq rawajlanıwǵa, qız jasaytuǵınlıq sırtqı ortalıq sharayatlarına baylanıslı. 28 kúnlik cikl (60%) eń kóp ushraydı, 15 kún dawam etedi. Jınıslıq yetilish dáwirinde dem alıw sistemasınan ósiwi hám rawajlanıwı páti joqarı boladı, organizmdiń múmkinshilikleri asadı. Júrek qan tamır sistemasınıń fizikalıq nagruzkalarga iykemlesiw mexanizmleri bul dáwirde ele jetilisken bolmaydı. 16 -18 jasda jınıslıq ayırmashılıqlar kólem hám propartsiyalarda, óspirimler hám de qızlardıń funktsional múmkinshilikleri hám ulıwma jumıs qábiletinde jáne de anıq orına baslaydı. Kata jas toparı daǵı qızlar óspirimlerdiń boyı ortaǵa 10 -12 sm ga gewde salmaǵı boyınsha 5-8 kg ga orqada boladı. Jası tolıwǵa jetiw dáwiri qızlarda 13-14 jastan 18 jasqa shekem jası tolıwǵa jetedi. Bul dáwirde qızlarda ekilemshi yamasa sırtqı belgiler payda boladı. Ulıwma qızlar denesi ul balalar denesine qaraǵanda uzınlaw boladı, qol hám ayaqları keltelew jelkeleri qısqalaw, paxtanıń ǵóregi bólegi úlkenlew boladı. Ekilemshi belgilerden yaǵnıy hayz kóriw qan ketiw 12-15 jastan baslanıp tap áyeller baladan qolguncha yaǵnıy klimakterik dáwirshe dawam etedi. Hayz kóriw normal jaǵdayda 21-28 kúnde tákirarlanıp turadı. Hayz kóriw ciklı sxematik halda besew basqıshqa ajratıladı ; hayz kóriw, hayz kóriwden keyingi dáwir, ovulatsiya, ovulyatsiyadan keyingi dáwir, hayz kóriw aldı dáwiri. Menustruatsiya ciklı dawamında MNS jaǵdayı tekserilgende tamır urıwı hám dem alıwda shártli reflekslarning nızamlı tolqınsimon shayqalıwı hám hayz kóriw kúnlerinde tormozlanıw processinden ústin turıwı, qan basımınan 10 -16 mm ga tómenlewi baqlanǵan hayz kóriw ciklında organizmde júz bolatuǵın fiziologikalıq ózgerislerden barlıǵı nerv-nerv gumoral jol menen basqarıladı. Sonı da aytıw kerek, hayz kóriw dáwirinde qızlar organizminde túrli dárejedegi funktsional ózgerisler menen ótedi. Sonday etip; hayz kóriw ciklınan túrli basqıshlarında jumıs qábiletinen ózgeriwin tómendegishe ańlatıw múmkin. 1. Hayz kóriw basqıshında muskul kúshi operativlik hám shıdamlılıq pasayadi, háreket reakciyalarınan múddeti artadı, sport nátiyjeleri talay jamanlasadı. Bul basqıshda sportshı qızlarǵa kúsh, tezlik, shıdamlılıqtı rawajlantiradigan, tezlik kúsh menen atqarılatuǵın kata kólem degi shınıǵıwlardı beriw múmkin emes, bunday shınıǵıwlar ornına mayısqaqlıqtı, háreket texnikasın rawajlanıwlashtiradigan shınıǵıwlar menen almastırıw múmkin. 1.Hayz kóriwden keyingi basqıshda sport texnikası nátiyjeleri orta baslaydı. Bul basqıshda jumıs qábileti, operativlik hám shıdamlılıq artadı. 2.Ovulyatsiya basqıshında sporttıń túrine qaray, jumıs qáb