O’ZBEKISTON RESPUBLIKASIDA BUDJET XARAJATLARI VA ULARNI NAZORAT QILISH MEXANIZMLARI: IQTISODIY AHAMIYATI VA HUQUQIY ASOSLARI

Аннотация

This article analyzes the economic significance of budget expenditures, legal mechanisms established to ensure their targeted and effective spending. Budget expenditures are 1 12 3 International scientific journal ISSN: 2181-3906 «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» 2025 VOLUME 4 / ISSUE 1 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ an important tool in the implementation of the state’s economic policy and play a major role in ensuring social and economic development. The article also analyzes the bodies actively participating in the control of budget expenditures and the implementation of the budget by the end of 2024. Key words: budget expenses, economic importance, state budget, legal basis, control mechanism, budget system, state budget structure. O’zbekiston Respublikasining budjet tizimi davlat resurslarini taqsimlash va sarflashda markaziy o’rin tutadi. Budjet tizimi qonuniy ravishda O’zbekiston Respublikasining Konstitutsiyasi, Budjet Kodeksi va boshqa huquqiy hujjatlar bilan tartibga solinadi. O’zbekiston Respublikasining Budjet Kodeksi 2013-yilda qabul qilingan bo’lib, budjetni shakllantirish, ijro etish va nazorat qilishning barcha asosiy prinsiplarini belgilaydi. Ushbu kodeks davlat byudjetining shaffofligini, samarali sarflanishini ta’minlashda muhim huquqiy asosni yaratadi. Budjet xarajatlarining iqtisodiy ahamiyati, ayniqsa, davlatning iqtisodiy siyosatini amalga oshirishda juda muhimdir. [1] Budjet xarajatlari davlatning iqtisodiy va ijtimoiy siyosatini amalga oshirish uchun zarur mablag’larni taqdim etadigan moliyaviy vositadir. Davlat byudjeti orqali iqtisodiy rivojlanish, ijtimoiy soha, sog’liqni saqlash, ta’lim va infratuzilma kabi sohalarga mablag’lar ajratiladi. Budjet xarajatlari davlatning iqtisodiy barqarorligini, ijtimoiy farovonlikni ta’minlashni, davlat qarzini boshqarishni va uzoq muddatli iqtisodiy rejalashtirishni qo’llab-quvvatlaydi. Iqtisodiy ta’limotlar tarixida budjet xarajatlari va ularning iqtisodiy rivojlanishdagi roli ko’plab nazariy va amaliy tadqiqotlarning asosiy mavzularidan biri bo’lgan. Klassik iqtisodchilar, xususan, Adam Smit va David Rikardo kabi faylasuflar davlat xarajatlarini mamlakatning iqtisodiy rivojlanishiga qaratilgan asosiy vosita sifatida ko’rganlar. Keyinchalik, XX asrda Keynesian iqtisodiy nazariyasi budjet xarajatlarining ijtimoiy ehtiyojlarni qondirish va iqtisodiy o’sishni rag’batlantirishdagi muhim rolini ta’kidlagan. [2] O’zbekiston Respublikasida davlatning iqtisodiy siyosati budjet xarajatlari orqali amalga oshiriladi va davlat budjeti o’zgaruvchan iqtisodiy sharoitlarga mos ravishda shakllantiriladi. O’zbekiston Respublikasida budjet xarajatlarining samarali va maqsadli sarflanishini ta’minlash uchun bir qancha nazorat mexanizmlari ishlab chiqilgan. Ushbu mexanizmlar orqali davlat mablag’larining shaffofligi, samarali sarflanishi va qonuniyligi ta’minlanadi. 1 12 4 International scientific journal ISSN: 2181-3906 «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» 2025 VOLUME 4 / ISSUE 1 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ O’zbekiston Respublikasi Hisob Palatasi davlat byudjeti mablag’larining to’g’ri va samarali sarflanishini nazorat qilishda asosiy organ hisoblanadi. Hisob Palatasi budjet xarajatlarini tekshirish va audit qilishda eng muhim ro’lni o’ynaydi. Bu organ, shuningdek, parlamentga budjet ijrosini taqdim etish va moliyaviy hisoboti tayyorlashda mas’uldir. Budjet mablag’larining noqonuniy ishlatilishini oldini olishda Iqtisodiy jinoyatlarga qarshi kurashish departamenti budjet mablag’larining maqsadsiz ishlatilishi yoki korrupsiyaga qarshi kurashishda faol ishtirok etadi. [3] Davlat moliyaviy nazorat inspeksiyasi davlatning moliyaviy resurslarini samarali boshqarish va budjet mablag’larining to’g’ri sarflanishini nazorat qilishda faoliyat yuritadi. Inspeksiya budjetning ijrosi va davlat mablag’larining tekshiruvi bo’yicha muntazam ravishda monitoring olib boradi. Ushbu organ, davlatning barcha idoralaridagi moliyaviy faoliyatni tahlil qilib, budjet mablag’larining noaniq sarflanishini aniqlaydi. Ichki audit xizmatlari davlat idoralarining moliyaviy faoliyatini tekshiradi va byudjet mablag’larining maqsadga muvofiq sarflanishini ta’minlaydi. Jamoatchilik nazorati orqali fuqarolar va jamoat tashkilotlari budjet mablag’larining sarflanishi haqida axborot olish imkoniyatiga ega bo’ladi. Bu jarayonlarning shaffofligini ta’minlash uchun davlat tomonidan axborot tizimlari modernizatsiya qilinmoqda. 2024-yil 3-chorak yakunlari bo’yicha O’zbekiston Respublikasining budjet xarajatlari ijrosi tahlili natijalari shuni ko’rsatadiki, davlat tomonidan ajratilgan mablag’lar asosan ijtimoiy sohalarga, ta’lim va sog’liqni saqlash kabi muhim sektorlar uchun yo’naltirilgan. Tahlillarga ko’ra o’tgan yilga nisbatan, ijtimoiy sektorga ajratilgan mablag’lar 15% ga, infratuzilma va transport sohalariga ajratilgan mablag’lar esa 18% ga ortgan. [4] Biroq, budjet xarajatlarining samarali taqsimlanishi bo’yicha ayrim muammolar ham mavjud. Bu muammolar orasida ba’zi sohalarda mablag’larning maqsadsiz sarflani