QARAQALPAQ JAŃÍLTPASHLARÍNDA ANTROPONIM, TOPONIM HÁM ORNITONIMLERDIŃ QOLLANÍW ÓZGESHELIKLERI

Аннотация

В данной статье рассматривается использование антропонимов (личных имён), топонимов (географических названий) и орнитонимов (названий птиц), встречающихся в узбекских народных скороговорках. В статье освещается символическое и семантическое значение этих имён в устном народном творчестве, их роль в культурном и историческом контексте. Антропонимы используются для выражения личности и поведения, топонимы сохраняют культурную память о конкретных местах или событиях, а орнитонимы отражают представления о природе и жизни птиц. Это исследование позволяет глубже понять мировоззрение и ценности народа через встречающиеся в скороговорках имена. Статья имеет научную значимость для специалистов в области лингвистики, фольклористики и культурологии. ANNOTATION: This article examines the use of anthroponyms (personal names), toponyms (place names), and ornithonyms (bird names) found in Karakalpak folk tongue twisters. The article highlights the symbolic and semantic significance of these names in oral folk literature, as well as their role in cultural and historical contexts. Anthroponyms are used to express personality and behavior, toponyms preserve cultural memory associated with specific places or events, and ornithonyms 186 Acumen: International Journal of Multidisciplinary Research Acumen: International Journal of Multidisciplinary Research ISSN: 3060-4745 IF(Impact Factor)10.41 / 2024 Volume 2, Issue 1 reflect perceptions of nature and bird life. This study provides deeper insights into the worldview and values of the people through the names found in tongue twisters. The article holds scientific significance for specialists in linguistics, folklore studies, and cultural studies. Qaraqalpaq xalqı kóp ásirlik bay tariyxqa iye. Sonıń menen birge ata- babalarımızdan 100 tomlıq kórkem awızeki dóretpeler bizge miyras bolıp qalǵan. Qaraqalpaq til biliminde bul folklorlıq shıǵarmalardıń tili azı-kem izertlengen búgingi kúnde de izertlenip kelinbekte. Sońǵı waqıtları til biliminde awızeki xalıq dóretpeleri tiliniń ózine tán ózgesheliklerin úyreniw jumısları keńnen qolǵa alınıp Rossiyada Kursk, Voronej, Petrazavodsk lingvofolkloristikalıq mektepleri qáliplesti. A.T.Xrolenkoruń «Lingvofolkloristikaǵa kirisiw» oqıw qollanbası (Moskva, 2010) járiyalandı. Qaraqalpaq til biliminde de jańadan qáliplesip atırǵan «Lingvofolkloristika» baǵdarı xalqımızdıń ruwxıy baylıǵı esaplanatuǵın awızeki xalıq dóretpeleri tiliniń ózine tán ózgesheliklerin anıqlawda úlken áhmiyetke iye. Qaraqalpaq lingvofolkloristikası qaraqalpaq til biliminiń jańadan qáliplesip kiyatırǵan tarawı. Ǵárezsizlik jıllarında ruwxıy dúnyamızdı bayıtıwda, milliy ózligimizdi tanıwda úlken áhmiyetke iye milliy qádiriyatlarımızǵa bolǵan itibar ayrıqsha kúsheydi. Ásirlerden ásirlerge, áwladlardan áwladlarga ótip biziń dáwirimizge jetip kelgen milliy miyraslarımızdıń biri bolǵan dástanlardı hár tárepleme úyreniw, xalıq arasında úgit-násiyatlaw dáwir talabına aylandı. Sońǵı jılları hár tárepleme rawajlanǵan jas áwladtı Watanǵa súyiwshilik ruwxında tárbiyalawda ayrıqsha orın tutatuǵın qaharmanlıq dástanlardı xalıq arasında úgit-násiyatlawǵa arnalǵan xalıq aralıq konferenciyalardıń ótkeriliwi buǵan ayqın mısal bola aladı [1]. Qaraqalpaq til biliminde dástanlar tili boyınsha D.S.Nasırovtıń «Qaraqalpaq qaharmanlıq dástanlarında áskeriy atlanıs hám urıslarda bayanlawda qollanılatuǵın terminler»[2;72-77], O.Bekbawlovtıń «Qaharmanlıq epostıń arab-parsı leksikası hám onıń tarıyxıy-lingvistikalıq xarakteristikası»[3] miyneti, Sh.Abdinazimovtıń «Qırıq qız» dástanınıń leksikası»[4], A.Ábdievtiń «Alpamıs» dástanı tiliniń leksika- semantikalıq hám stilistikalıq ózgeshelikleri»[5], X.Tolıbaevtıń «Qaraqalpaq dástanlarındaǵı toponimlerdiń lingvokulturalogiyalıq analizi»[6], Z.Daniyarovanıń «Qaraqalpaq dástanlarındaǵı antroponimlerdiń lingvokulturalogiyalıq analizi»[7] degen arnawlı izertlew jumısları bar. Jańıltpashlar tili boyınsha G.Allambergenova hám U.Qosnazarovalardıń «Qaraqalpaq jańıltpashlarında antroponimlerdiń jumsalıwı»[8] degen jańıltpashlarda qollanılǵan adam atları boyınsha maqalası bar. 187 Acumen: International Journal of Multidisciplinary Research Acumen: International Journal of Multidisciplinary Research ISSN: 3060-4745 IF(Impact Factor)10.41 / 2024 Volume 2, Issue 1 Antroponimika – onamastikanıń adam atların izertleytuǵın tarawı bolıp, onda qaraqalpaq tilindegi adam atları, familyalar sinxroniyalıq hám diaxroniyalıq aspektlerde úyreniledi. Usı dáwirge shekem folklorlıq shıǵarmalar tilinde qollanılǵan antroponimlerdi izertlewge arnalǵan bir qatar jumıslar islendi. Ilimpaz Z.Daniyarovanıń filologiya ilimleri boyınsha filosofiya doktorı (PhD) dissertaciya jumısınıń I babı 1-bólimi «Antroponimlerdiń lingvistikalıq aspesektte izertleniwi» dep atalǵan bolıp, onda qaraqalpaq antrponimikasınıń házirgi izertleniw jaǵdayı haqqında sóz etilgen[7]. Qaraqalpaq tili sózlik xorınıń úlken bólegin antroponimler iyeleydi. Adam atları jámiyetlik áhmiyetke iye bolıp, olarda jámiyettiń máde