ALISHER NAVOIYNING OSHIQONA G‘AZALLARI TAHLILI

Аннотация

Ushbu maqolada Alisher Navoiyning oshiqona g‘azallari chuqur o‘rganilib, ularning mazmun-mohiyati va badiiy xususiyatlari tahlil qilingan. G‘azallarning she’riy san’atlar bilan bezatilishi, obrazlilik, tashbeh va ramziy ifodalar keng ochib berilgan. Asarda berilgan g‘azallar to‘liq shaklda keltirilib, ularning nazmiy tahliliga alohida urg‘u berilgan. Kalit so‘zlar: Alisher Navoiy, oshiqona g‘azallar, ishqiy lirika, badiiy san’atlar, nazmiy tahlil, tashbeh, ramziy obrazlar. Alisher Navoiy turkiy adabiyotning ulkan namoyandasi bo‘lib, o‘z she’riyati orqali nafaqat o‘z davrini, balki butun insoniyat ma’naviy olamini boyitgan shoirdir. Uning oshiqona g‘azallari inson qalbining chuqur his-tuyg‘ularini, ishqning mohiyatini va sevgining ilohiy yuksakligini tasvirlashda beqiyos ahamiyatga ega. 1. Oshiqona g‘azallarining mazmuni va mohiyati Navoiy oshiqona g‘azallarida ishq ilohiy va insoniy darajada talqin etiladi. Unga ko‘ra, sevgining yuksaklikka olib chiqadigan qirralari quyidagilar orqali ochib berilgan: Sof muhabbat va vafodorlik, Ma’shuqaning go‘zalligi va kamoloti, Hijron azobi va ishqning saboqlari. Shoirning g‘azallarida inson va tabiat uyg‘unligi, ruhiy kechinmalar va ishqiy tuyg‘ular mahorat bilan aks ettirilgan. 2. Nazmiy tahlil: "Gar firqat anga aylasa yuz qaro, yorim..." Mazkur g‘azalda shoir ma’shuqasidan ayrilgan qalb iztiroblarini ifodalaydi. G‘azal sevgi va hijronning inson qalbiga qanday ta’sir qilishini teran tasvirlaydi. Gar firqat anga aylasa yuz qaro, yorim, Men o‘ldim-u, yolg‘iz qolursan, navo, yorim. Sendin ajralib hijron aro yondim, ma’shuq, Kim, tutqon meni olov aro, yonaro, yorim. Mazmun: Hijron sababli qalbga tushgan og‘ir dard va shoirning ma’shuqaga nisbatan sadoqati tasvirlanadi. Badiiy vositalar: Tashbeh: "Ayriliq o‘tida yonmoq" – sevgi yo‘lidagi og‘riq va kechinmalar o‘t bilan qiyoslangan. 35 ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE International scientific-online conference Radif: G‘azalning har bir bayti "yorim" so‘zi bilan tugaydi, bu esa shoirning sevgilisiga bo‘lgan uzviy bog‘liqligini kuchaytiradi. 3. Nazmiy tahlil: "Ko‘nglum sari bir shabnam yig‘lar..." Bu g‘azalda shoir sevgi sababli o‘z kechinmalarini jonli va poetik tarzda tasvirlaydi. Ko‘nglum sari bir shabnam yig‘lar, ko‘zlarim ko‘k yig‘lar, Ul visolingdan ko‘nglim qolgan, yorim yig‘lar. Firoq aro hijron sababi bo‘ldim ul yor, Kim, hijr ila jonimni oldi, ko‘zlarim ko‘k yig‘lar. Mazmun: Sevgi sababli tortilgan iztirob, hijron azobi va sevgilisiz kechayotgan hayotning ma’nosizligi aks etgan. Badiiy vositalar: Personifikatsiya: "Ko‘nglum yig‘laydi" iborasi inson hissiyotlarini jonlantirib, sevgi kechinmalarini kuchaytiradi. Radif: "Yig‘lar" so‘zining baytlardagi takrorlanishi azobning uzluksizligini anglatadi. 4. G‘azallarning badiiy san’atlari Navoiyning oshiqona g‘azallari badiiy san’atlarga boy bo‘lib, quyidagilar ajralib turadi: Tajnis: Bir xil talaffuzdagi so‘zlarning turli ma’nolari uyg‘unlashgan. Masalan, "ko‘z yig‘lar" iborasida "yig‘lash" ham tashqi, ham ichki og‘riqni anglatadi. Tashbeh: Sevgi va hijron o‘t, olov, yulduz kabi obrazlar bilan qiyoslanadi. Kinoya: Sevgi azobi orqali inson yuksak tuyg‘ularni his qilishga undaladi. Alisher Navoiy oshiqona g‘azallarida nafaqat ishqiy kechinmalar, balki inson ma’naviy dunyosining yuksakligi ham aks ettirilgan. Shoir g‘azallari orqali o‘z sevgi-falsafasini badiiy yuksaklikda talqin etgan. Ularning nazmiy tahlili shoirning uslubiy mohirligini va tuyg‘ularni ifodalashda cheksiz imkoniyatlarini ko‘rsatadi. 5. G‘azallarda ramziy obrazlar va ularning roli Alisher Navoiy oshiqona g‘azallarida ishqni nafaqat ilmiy, balki ramziy tarzda ham talqin etadi. U, ishqni ko‘pincha tabiat unsurlari bilan bog‘lab, muhim ma’nolarni ramziy tarzda bayon qiladi. G‘azallarda ishlatilgan obrazlar orqali inson qalbining ikki xil dunyosi – tashqi va ichki holati ko‘rsatiladi. Misol uchun, g‘azallarda quyosh, oy, yulduzlar, o‘t, olov kabi obrazlar nafaqat tabiatni tasvirlash, balki shoirning hissiyotlarini kuchaytirish uchun ishlatiladi. 36 ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE International scientific-online conference Yorim, yuzimni o‘rtib, ashk quyarsa, Yorim, bo‘g‘zimni kuydirib, shamda yonar. Yorim, joni tarovati so‘zlarimda, O‘ylarimni yuksaltirib, jannatda qorlar. Bu yerda "yuksaltirib" va "jannat" so‘zlari bilan ishlatilgan ramziy tasvirlar orqali Navoiy o‘z g‘azallarida oshiqona hikmatni ifodalashga harakat qilgan. 6. Metaforalar va ularning ma’nosi Navoiy oshiqona g‘azallarida ishlatilgan metaforalar orqali sevgining ichki yuksalishi va o‘zgarishi ifodalanadi. Shoir metaforalarni qo‘llash orqali ma’shuqaning qalbiga bo‘lgan sevgisini yanada jonli va tasviriy tarzda namoyon etadi. Metafora sifatida ishlatilgan so‘zlar nafaqat tasviriy, balki ma’naviy jihatdan ham qat’iy bo‘lgan mazmunni yaratadi. Sen ko‘rmaysanmi, bir kun, ey so‘ngan! Yorim, yodingda har doim bor, ey jazavoyim! Izlayman seni, ko‘nglimni qonagan, Yurakda sening bilan uying borim. Bu yerdagi "ko‘nglim qonagan" va "yurakda uying bo