MIRZO ULUG‘BEKNING “TO‘RT ULUS TARIXI” ASARINING LEKSIKOLOGIK TAHLILI

Аннотация

Mazkur maqolada Mirzo Ulug‘bekning "To‘rt ulus tarixi" asarining leksikologik jihatlari o‘rganilgan. Asarda qo‘llanilgan so‘z boyligi, terminlar, arabcha va forscha o‘zlashmalar, hamda eski turkiy so‘zlar misollar bilan tahlil qilingan. Bu orqali asarning o‘ziga xos lingvistik va madaniy ahamiyati ochib beriladi. Kalit so‘zlar: Mirzo Ulug‘bek, "To‘rt ulus tarixi", leksikologik tahlil, tarixiy terminlar, eski turkiy so‘zlar, arabcha va forscha o‘zlashmalar, semantik o‘ziga xoslik. Mirzo Ulug‘bek (1394–1449) o‘z davrining buyuk olimi va davlat arbobi bo‘lib, tarix, matematika, astronomiya va madaniyat sohalariga ulkan hissa qo‘shgan. Uning “To‘rt ulus tarixi” asari o‘zbek xalqi va qo‘shni davlatlar tarixi haqida muhim ma’lumotlarni o‘z ichiga olgan noyob tarixiy manbadir. Ushbu maqolada asarning leksikologik xususiyatlari, tilining boyligi va unda ishlatilgan tarixiy terminlarning tahlili keltiriladi. Asarning leksikologik tahlili 1. Tarixiy terminlar Mirzo Ulug‘bekning asarida tarixiy terminlarning keng qo‘llangani kuzatiladi. Quyida ba’zi misollar: “Ulus” – turkiy xalqlarda davlat yoki hududni ifodalaydi. Masalan, “Chingizxonning to‘rt ulusi orasida o‘zaro tenglik bo‘lgan”. “Amir” – yuqori darajadagi davlat mansabi. “Amir Temur o‘z ulusini boshqarishda adolatni tamoyil qildi.” “Bek” – mahalliy boshqaruvchi yoki zodagon. “Har bir bek o‘z yurti uchun mas’ul edi.” Ushbu terminlar asarda siyosiy va ijtimoiy tizimni tushunish uchun muhim. 2. Eski turkiy so‘zlarning qo‘llanilishi Asarda eski turkiy tilga xos bo‘lgan so‘zlar keng uchraydi. Masalan: “Yurt” – yashash joyi, mamlakat. “Ulus yurtining ravnaqi hukmdor adolatiga bog‘liq edi.” “Oqsoqol” – katta yoshli, hurmatga sazovor shaxs. “Oqsoqollar kengashi muhim qarorlar qabul qilardi.” “Tug‘” – bayroq, davlat ramzi. “Tug‘ ko‘tarilgan joyda barcha yig‘ilar edi.” 39 ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE International scientific-online conference Bu so‘zlar o‘z davridagi turkiy xalqlarning ijtimoiy hayoti va boshqaruv tizimini aks ettiradi. 3. Arabcha o‘zlashmalar Asarda arab tilidan kirgan ilmiy va diniy tushunchalarni ifodalovchi so‘zlar uchraydi: “Tarix” – vaqt va voqealar haqida yozma ma’lumot. “Bu kitobda tarix zaruriy ilm sifatida taqdim etiladi.” “Adolat” – odil bo‘lish, adolat qilish. “Hukmdor adolatni tamoyil qilib olib borishi lozim.” “Ilm” – bilim va fan. “Mirzo Ulug‘bek ilm va hikmat yo‘lida ko‘p xizmat qilgan.” Ushbu so‘zlar asarning ilmiy-uslubiy ohangini ta’minlaydi va o‘sha davrdagi islomiy madaniyat ta’sirini ko‘rsatadi. 4. Forscha o‘zlashmalar Fors tilidan kirgan so‘zlar ham keng qo‘llangan. Misollar: “Shahzoda” – shahzodalik maqomini ifodalaydi. “Shahzoda hukmdorlik ilmini yoshligidan o‘rgangan.” “Jahon” – dunyo. “Mirzo Ulug‘bek jahon ilmida tengsiz o‘rin egallagan.” “Mulk” – davlat, yer-suv. “Mulkning barqarorligi boshqaruvning kuchida.” Forscha o‘zlashmalar asarda estetik ma’noni oshirishga xizmat qiladi. 5. Metaforalar va tasviriy ifodalar Mirzo Ulug‘bek o‘z asarida tasviriy ifodalardan samarali foydalangan: “Adolat quyoshi” – adolatni ifodalashda ishlatilgan. “Adolat quyoshi har bir yurtda barqarorlikni ta’minlaydi.” “Bilimning dengizi” – chuqur bilimni tasvirlash uchun qo‘llanilgan. “Hukmdor bilimning dengizidan bahramand bo‘lmog‘i lozim.” Bu kabi metaforalar asarning poetikligini oshiradi va o‘quvchini chuqur o‘ylashga undaydi. 6. Ko‘p ma’noli so‘zlar Asar tilida ba’zi so‘zlarning ko‘p ma’noli qo‘llanilishi kuzatilad. “Ulus” – ba’zan davlat, ba’zan xalq ma’nosida ishlatilgan. “Bek” – zodagon yoki boshqaruvchi ma’nosida keladi. Ko‘p ma’nolilik asarning semantik boyligini oshiradi. XULOSA: “To‘rt ulus tarixi” asari Mirzo Ulug‘bekning nafaqat tarixiy ma’lumotlarni yetkazuvchi asari, balki o‘z davrining til boyligini aks ettiruvchi nodir manbadir. Asar leksikasidagi arabcha va forscha o‘zlashmalar, eski turkiy so‘zlar va tarixiy terminologiya tahlili o‘sha davrdagi ijtimoiy-siyosiy va madaniy 40 ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE International scientific-online conference hayotning chuqur aksini ko‘rsatadi. Ushbu tahlillar orqali asar o‘zbek tili tarixini o‘rganishda muhim ahamiyatga ega. Foydalanilgan adabiyotlar: 1. Mirzo Ulug‘bek. To‘rt ulus tarixi. Toshkent: Fan nashriyoti, 1965. 2. Abdurashidov, O. “Mirzo Ulug‘bek va uning ilmiy merosi.” O‘zbekiston tarixi jurnali, 2020. 3. Karimov, A. O‘zbek tilining tarixiy leksikologiyasi. Toshkent: Universitet nashriyoti, 2018. 4. Bartold, V.V. Turkiy xalqlar tarixi bo‘yicha o‘rganishlar. Moskva: Nauka, 1968. 5. Rashiduddin Fazlulloh. Jome’ ut-tavorix. Tehron: Amir Kabir, 1957. 41