FIZIKA DARSLARIDA O‘QUVCHILARINING KOGNITIV MUSTAQILLIGINI SHAKLLANTIRISH USULLARI

Аннотация

Маqоlada fizika darslarida umumiy o’rta ta’lim maktablarida o’quvchilarning kognitiv mustaqilligini shakllantirishda va fzika faniga oid kompetensiyalarni rivojlantirishda nostandart topshiriqlardan foydalanib, ularning intellektual fikrlash qobiliyatlarini rivojlantirish orqali ularda evristik tixtirochilik va novatorlikka bo’lgan malaka va ko’nikmalarni shakllantirishga alohida e’tibor berilgan. Asosiysi nostandart topshiriqlarni yechish usullari berilgan. Kalit so‘zlar: Kognitiv yondoshuv, nostandart topshiriq, intellektual fikrlash, didaktika. Mamlakatimiz ta’lim siyosatini rivojlantirishning hozirgi bosqichida ta’lim tizimini modernizatsiya qilish uni yangi bosqichga ko‘tardi, bir so‘z bilan aytganda, yosh avlodni tarbiyalash borasidagi yondashuvlarda tub o‘zgarishlar yuz berdi. Rivojlanish psixologiyasiga, o‘quvchilarning ijtimoiy rivojlanishiga, shuningdek, ilmiy asoslangan uslublar orqali ijodiy va tanqidiy fikrlashni rag‘batlantirishga alohida e’tibor qaratilmoqda. Asosiy yo'nalish talabalarning mustaqil fikrlash qobiliyatini shakllantirish va o‘rganilayotgan materialni kundalik hayotga moslashtirish. Mamlakatimiz umumta’lim tizimida fizikani o‘qitish sifati dolzarb muammo bo‘lib, bunda asosiy to‘siqlar talabalarning nazariy bilim va amaliy ko‘nikmalarni yetarli darajada o‘zlashtirmaganligidir. Bu qiyinchiliklar o‘quv jarayonining hozirgi talablari fan bo‘yicha mavjud bilim darajasi bilan to‘liq qanoatlantirmasligi bilan bog‘liq. Shu munosabat bilan quyidagi ustuvorliklar belgilandi: - darslik va o‘quv qo‘llanmalarini modernizatsiya qilish orqali maktablarda fizika fanini o‘qitish sifatini oshirish; - o‘qitishning zamonaviy uslublarini, jumladan, axborot-kommunikatsiya texnologiyalarini jadal joriy etish. Zamonaviylik ta'lim jarayonini to'ldirishga innovatsion yondashuvlar zarurligini taqozo etmoqda. Ota-onalar va o'quvchilar ta'lim mazmuniga tobora ko'proq dolzarb talablarni qo'ymoqda, bu esa uni ilg'or metodologiyalar yordamida yangilashni talab qiladi. Talabalarning kognitiv mustaqilligini rivojlantirish uchun ta'lim jarayonida nostandart vazifalar muhim rol o'ynaydi. Ulardan foydalanish quyidagilarga imkon beradi: - jismoniy muammolarni hal qilish va ilmiy loyihalarda ishtirok etish; - asosiy tushunchalarni tushunishga ilmiy yondashuvdan foydalangan holda laboratoriya ishlarini olib borish. Nostandart topshiriqlardan foydalanish turli fanlar (fizika, matematika va tabiiy fanlar) bilimlarini integratsiyalashuviga yordam beradi va talabalarning fanga qiziqishini oshiradi. Bu, o'z navbatida, ularning vakolatlarini shakllantiradi: - Mustaqillik; - hayot muammolarini hal qilishda nostandart yondashuvlardan foydalanish qobiliyati. 149 Bunday vazifalarni kiritish rivojlanish psixologiyasini va darslarni o'tkazishning turli shakllarini hisobga olishni o'z ichiga oladi: interfaol ma'ruzalardan tortib munozaralargacha, javoblarni himoya qilish bilan testlar (masalan, "master-klass") va multimedia tarkibini kiritish. Nostandart vazifalar real hayot elementlari va muammoli vaziyatlarni o'z ichiga olishi mumkin. Zamonaviy maktablarda ta'limni modernizatsiya qilishning bir qismi sifatida nostandart yondashuv an'anaviy ta'lim shakllari bilan uyg'un bo'lishi kerak, masalan, 9-sinfda molekulyar fizikani o‘rganishda o‘quvchilarga quyidagi vazifalarni taklif qilishingiz mumkin: 1. Berilgan tasvirlar asosida sovuq va issiq plazma orasidagi farqni aniqlang va tavsiflang. 2. Ushbu ikki turdagi plazma xossalarini solishtiruvchi loyiha tuzing. Shunday qilib, asosiy e'tibor nafaqat bilimlarni o'zlashtirishga, balki ahamiyatsiz bo'lmagan vazifalar orqali tanqidiy fikrlashni rivojlantirishga ham qaratiladi. 1. Ta’sir kuchlarini tasir holati bilan juftlang. Massaga ega bo’lgan jisimlar orasidagi o’zaro ta’sir 1 Kulon kuchi A kuchi Magnit maydon tomonidan harakatdagi zaryadlangan 2 Amper kuchi B zarrachaga tasir kuchi 3 Lorens kuchi C Tinch turgan zaryadlar orasidagi o’zaro ta’sir kuchi Magnit maydon tomonidan tokli o’tkazgichga ta’sir 4 Gravititsiya kuchi D kuchi Javob: 1–C; 2–D; 3–B; 4–A. 2. Elektr maydon kuchlanganligi va elektr maydon potensialiga mos raqamlarni jadvalning o’ng tomoniga yozing. 1) vektor kattalik, 2) skalyar kattalik, 3) birligi volt, 4) birligi N/kl, 5) kuchni xarakteristikasi, 6) ishni xarakteristikasi, 7) φ-ning gradiyenti. Fizik tushuncha nomi Javob raqamlar Elektr maydon kuchlanganligi Elektr maydon potensiali Javob: Fizik tushuncha nomi Javob raqamlar Elektr maydon kuchlanganligi 1, 4, 5, 7 Elektr maydon potensiali 2, 3, 6 Xulosa o’rnida shuni aytish mumkinki, nostandart topshiriqlar bilan ishlash jarayonida o‘quvchilarning fizika, matemaktika va tabiiy fanlar ummumiy holda fanlar integratsiyasi asosida o‘quvchilarning fanga bo‘lgan qiziqishini ortishi bilan birga ularga kundalik hayotda zaruriy vaziyatlarni bajarish jarayonida noodatiy usullar va yechimlar orqali fizika faniga bo‘lgan qiziqishlarini kognitiv mustaqilligini shakllantirish o‘quvchilarning shaxsiy sifat va fazilatlarini munosabatin