"RAMUZ SHAH" DÁSTANI TILINDE STILISTIKALIQ FIGURALARDIŃ QOLLANILIWI

Аннотация

"Ramuz shah" epic is one of the epic works that have been performed among the Karakalpak people through storytelling. In the repertoire of performers of this saga, they are also known by the names "Ramuz king" and "Zaynab-oltingul". Since the first performers of the epic were storytellers, the influence of the book language is clearly visible in it. In this article, we preferred to focus on the stylistic figures used in the epic language. Key words: "Ramuz shah" epic, linguo-folkloristics, lexicon, stylistic figures, anaphora, epiphora, antithesis, inversion, asyndeton. ИСПОЛЬЗОВАНИЕ СТИЛИСТИЧЕСКИХ ФИГУР В ЯЗЫКЕ ЭПОСА «РАМУЗ- ШАХ». Аннотация. Эпос «Рамуз-шах» является одним из эпических произведений, исполнявшихся среди каракалпакского народа посредством сказительства. В репертуаре исполнителей этой саги они также известны под именами «Рамуз-царь» и «Зайнаб- олтингуль». Поскольку первыми исполнителями эпоса были сказители, в нем отчетливо просматривается влияние книжного языка. В данной статье мы предпочли остановиться на стилистических фигурах, используемых в эпическом языке. Ключевые слова: эпос «Рамуз-шах», лингво-фольклористика, лексика, стилистические фигуры, анафора, эпифора, антитеза, инверсия, асиндетон. Qaraqalpaq xalqı xalıq awızeki dóretpelerge oǵada bay xalıq. Qaraqalpaq xalıq awızeki dóretpeleri qaraqalpaq xalqınıń milliyligin, bay úrp-ádet, dástúrlerin, xalıq danalıqların, xalqımızdıń basqa xalıqlardan ózinsheligin ózinde jámlestirgen biziń ullı ruwxıy baylıǵımız. 1069 ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 2 Issue 1 Folklorlıq shıǵarmalar xalıqlıq tilde jazılıp, onı lingvofolkloristikalıq baǵdarda izertlew baslı orındı iyeleydi. Qaraqalpaq lingvofolkloristikası qarqalpaq til biliminiń jańadan qáliplesip kiyatırǵan jańa tarawı bolıp tabıladı[2]. Qaraqalpaq til bilimindegi dáslepki lingvofolkloristikalıq baǵdardaǵı umtılıslar J.Eshbaevtıń “Naqıl-maqallardıń kórkem obrazılıǵı” [10], D.S.Nasırovtıń «Qaraqalpaq qaharmanlıq dástanlarında áskeriy atlanıs hám urıslardı bayanlawda qollanılatuǵın terminler” maqalaları esaplanadı [6]. Onnan keyin qaraqalpaq til biliminde awızekı xalıq dóretpeleri tilin arnawlı monografiyalıq baǵdarda izertlewge arnalǵan jumıslardıń eń dáslepkileriniń biri filologiya ilimleriniń kandidatı Orazaq Bekbawlovtıń «Qaharmanlıq epostıń arab-parsı leksikası ham onıń tariyxıy-lingvistikalıq xarakteristikası» miyneti áhimiyetli [4]. Ásirese, xalıq awızeki dóretpeleri ishinde dástanlar tilin hár qıylı baǵıtta izertlew tiykarǵı orındı iyeleydi. Biraq dástanlardıń ishinde ayırım dástan túrleri boyınsha izertlenbegen jumıslar da bar. Solardan biri - bul "Ramuz shah" dástanı bolıp, ol qaraqalpaq xalqı arasında qıssaxanlıq jolı menen atqarılıp kelgen epikalıq dóretpelerdiń biri. Bul dástan atqarıwshılar repertuarında «Ramuz patsha», «Ziynep-Altıngúl» atamaları menen de belgili. Dástannıń dáslepki atqarıwshıları qıssaxanlar bolǵanlıqtan, onda kitabıy tildiń tásiri ayqın bayqaladı. Dástannıń syujeti ǵaybana ashıqlıq máselesine qurılǵan. Dástannıń tili sál quramalıraq bolsa da, onda kórkem boyawlar da jaqsı berilgenin kórsek boladı. Biz bul maqalamızda dástan tilindegi qollanılǵan stilistikalıq figuralarǵa toqtalıwdı maqul kórdik. Óytkeni, hárqanday dóretpeniń insan júregine jetip barıwında, sol ortalıqtıń pafosın beriwinde sóz qorınıń ushqırlıǵı úlken áhmiyetke iye. Bunda, álbette, kórkemlew quralları názerde tutılıp atır. M. Gorkiy: “Til- ádebiyattıń birinshi elementi”, sebebi hárqanday ádebiy shıǵarmanıń kórkemligi onıń tili arqalı, ondaǵı kórkemlew quralları arqalı kórinedi, degen pikirdi keltirip ótedi [5; 77] Ramuz shax” dástanı tili jaǵınan ózine tán ózgeshelikleri menen ajıralıp turatuǵın xalıq awızeki dóretpeleriniń biri. “Ramuz shax” dástanı tilinde tómendegi stilistikalıq figuralar ushırasadı. Bul stilistikalıq figuralar tildiń obrazlılıǵı ushın xızmet etetuǵın sóz, sóz dizbekleri yamasa gápler bolıp esaplanadı. Inversiya qubılısı -“Ramuz shax” dástanı tilinde inversiya qubılısı, yaǵnıy gáptiń qurılısındaǵı gáp aǵzalarınıń ádettegige salıstırǵanda orın almasıp qollanılıwı ushırasadı. Bul jaǵday gápke ayrıqsha kórkemlilik, tásirlilik beriw maqsetinde qollanıladı. Mısalı: Qılıshıń bosh ushlab, qoldın ketirme,Tanı dushmanıńnı atań barında[7;337]. Ańla dostı-dushmanıń mendin násixat, Kúlmesin dushmanıń seniń qasıńda [7; 337]. Bul jerde birinshi mısalda gáp aǵzalarınıń tuwra orın tártibi “Atań barında dushmanıńnı tanı” túrinde qollanılıwı lazım, al ekinshi mısalda bolsa “Mennen násiyat dostı-dushmanıńnı ańla, Dushmanıń seniń qasıńda kúlmesin” formasında qollanılıwı kerek. Biraq qosıq qatarında bul tárizde qollanǵanında dóretpeniń qunlılıǵı páseyip, tásirsheńlik artpas edi. Sol arqalı sózdiń emocional-ekspessivlik tásiri kúsheygen. 1070 ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 2 Issue 1 Anafora – (gr.anaphora-órlew, joqarı kóteriw)- poeziyada yamasa prozada dástepki qatarlardıń birdey sesten yamasa sózden yaki bolmasa frazadan baslanıwı, yaǵnıy olardıń qaytalanıp keliw