СОВРЕМЕННЫЕ ТЕХНОЛОГИИ ВЫРАЩИВАНИЯ КУНЖУТА В УСЛОВИЯХ РЕСПУБЛИКИ КАРАКАЛПАКСТАН И ИХ ВЛИЯНИЕ НА ЭКОНОМИЧЕСКУЮ ЭФФЕКТИВНОСТЬ

Аннотация

This article analyzes the agrotechnical and economic efficiency of sesame cultivation in the areas of the Republic of Karakalpakstan with high salinity. Also, the research work has compared the sowing indicators and yields of sesame variety "Tashkent-122" on May 15 and June 15, and it was found that sowing on May 15 is the most effective time. According to the results of the economic analysis, sowing on May 15 brought 41.8% higher income than on June 15. This result indicates the importance of choosing the right sowing date and seed rate, and on this basis, proposals and recommendations have been developed to optimize sesame cultivation in the conditions of Karakalpakstan and increase economic efficiency. Keywords: Karakalpakstan, sesame, agrotechnical measures, biometric indicators, productivity, economic efficiency, seed rate, planting period, saline soils, "Tashkent-122" variety, irrigation, efficient use of resources. Кириш. Кунжут дунё миқёсида муҳим аграр маҳсулот бўлиб, унинг иқтисодий ва озиқ- овқат хавфсизлигидаги аҳамияти сезиларли даражада ортмоқда. Ҳар йили 78,5 миллион гектар майдонда етиштириладиган кунжут дунёнинг турли минтақаларида кенг тарқалган бўлиб, жами 3840 минг тонна маҳсулот ишлаб чиқарилади. Ўртача ҳосилдорлик 4,9 ц/га ни ташкил этади. Жаҳон кунжут бозорида етакчи мамлакатлардан Хитой, Бирма, Ҳиндистон, Сомали ва Буркина-Фасо ажралиб туради. Улар орасида Хитой юқори ҳосилдорлик кўрсаткичи – 10,2 ц/га билан ажралиб туради, бу эса илғор агротехнологиялардан фойдаланиш ва ресурсларни самарали бошқариш натижасидир (Исаев ва бошқ., 2021). Сўнгги беш йилда кунжут уруғи жаҳон бозоридаги нархи кескин кўтарилди. 2017 йилда бир тонна кунжут уруғи 800 АҚШ долларига баҳоланган бўлса, 2022 йилга келиб бу кўрсаткич 1800 АҚШ долларига етди. Бундай ўзгаришнинг асосий сабабларидан бири Африкадаги кунжут ишлаб чиқарувчи мамлакатларда кузатилаётган узоқ муддатли қурғоқчиликдир. Шу билан бирга, кунжутга бўлган жаҳон талабининг ортиши ҳам нархларнинг кўтарилишига таъсир кўрсатди. Кунжутнинг жаҳон бозоридаги мавқеи ва етиштириш жараёнининг ўзига хос хусусиятларини таҳлил қилиш қишлоқ хўжалиги маҳсулдорлигини ошириш, янги технологияларни жорий этиш ва озиқ-овқат хавфсизлигини таъминлашда муҳим аҳамият касб этади. Ушбу тадқиқот кунжут етиштиришга таъсир этувчи омилларни чуқур ўрганиш ва уларнинг иқтисодий аҳамиятини баҳолашга қаратилган (Исаев ва бошқ., 2021, 2022). Республикамизда ғўза, ғалла экинларида йўлга қўйилган кенг қамровли ишлар мойли экин турларида ҳам ўз аксини топиши лозим. Ваҳоланки, республика аҳолисининг сифатли ўсимлик мойига бўлган талабини қондиришда мойли экинларнинг ўрни беқиёсдир. Мустақиллик йилларига қадар мойли экинлар фақатгина кичик майдонларда етиштирилиб, асосан табиий бўёқлар ҳамда қисман чорвачилик учун ем-ҳашак етиштиришда қўлланилган бўлса, ҳозирда мойли экинлар мамлакат озиқ-овқат дастурига киритилиб, уларга эътибор ортди. Ушбу экин турларининг ҳосилдор, тезпишар, маҳсулот сифати юқори, турли абиотик ва биотик омилларга бардошли ҳамда республикамизнинг турли тупроқ-иқлим шароитларига мослашган янги селексион навларини яратилиши, уларни қайта ишлашда механизациялаштириш ва автоматлаштиришда замонавий фан ютуқларини назарда тутган ҳолда чуқур тадқиқотлар олиб боришни долзарб масалалардан бири ҳисобланади. 371 Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2024-yil, dekabr www.e-itt.uz Аҳолини озиқ-овқат билан таъминлаш, кийинтириш ва соғломлаштириш учун озиқ-овқатга мўлжалланган экинларни ҳосилдорлигини 1,5-2 марта ошириш, техника экинларини парваришлашни тубдан янги усулларини қўллаш ҳамда атроф-муҳитни тоза ҳолда сақлайдиган технологияларни жорий этиш бугунги куниинг долзарб вазифаларидан бири ҳисобланади. Адабиётлар шарҳи. Ушбу тадқиқотда келтирилган адабиётлар, суғорма деҳқончилиги ва қишлоқ хўжалиги экинларини суғориш технологияларининг тупроқнинг сув-физик хоссаларига, озиқа тартибларига ва ўсимликларнинг ўсиш ва ривожланишга таъсирини ўрганишга бағишланган тадқиқотларни ўз ичига олади. Суғориш усуллари ва техникаларининг самарадорлигини баҳолашда аниқланган илмий натижалар, шунингдек, мойли экинлар етиштириш ва қайта ишлаш соҳасидаги янгиликлар ва муаммолар ҳам таҳлил қилинган. Рыжов ва бошқалар томонидан амалга оширилган тадқиқотларда, суғориш усулларининг тупроқнинг сув-физик хоссаларига таъсири кўриб чиқилди (Mekonnen and Hoefsloot, 2017) . Мазкур илмий ишлар, суғоришнинг ҳар хил усулларини тадқиқ этган ҳолда, тупроқнинг унумдорлигини ошириш ва ҳосилдорликни максимизация қилишга қаратилган. Меднис, Ахмедов ва Гильдиевнинг тадқиқотлари эса, озиқа тартибларининг ўсимликларнинг ўсиш ва ривожланишини қандайдир таъсир қилаётганлигини ва шунга мувофиқ агротехник тадбирларнинг самарадорлигини баҳолашга қаратилган. Саттаров, Мирзажонов, Беспалов, Безбородов ва Камбаровнинг тадқиқотлари, агротехник тадбирларнинг замонавий технологиялар билан интеграциясини кўриб чиқади ва бу ўсимликлар етиштириш жараёнида самарадорликни оширишга қаратилган (Iqbal, 2011; Haug and Cereal, 2012). Улар ўз иш