ABDULLA QAHHOR HIKOYALARINING LEKSIK-SEMANTIK XUSUSIYATLAR

Аннотация

The article describes the lexical and semantic features of the stories by A. Kahhor. The works of Abdullah Kahhor play an important role in fostering love for the Uzbek language, analyzing the meaning and content of words used in the writer's works, as well as in teaching students the Uzbek language and literature in a comparative manner. Key words: lexical and semantic, story, grammar, vocabulary, linguocultural studies, language, culture, literature. Yozuvchilarning til vositalaridan foydalanishdagi individual ijodiy mahorati turlichadir. Badiiy asar tili va yozuvchi uslubini o‘rganishda, ko‘pincha, leksik, frazeologik vositalar, badiiy tasvir vositalari, ijodkorning okkazional so‘z va ibora yaratish mahorati kabi masalalar o‘rganiladi-yu, ularning fonetik va grammatik xususiyatlari e‘tibordan chetda qoldiriladi. Lekin Abdulla Qahhor asarlari tahliliga jiddiy yondashilsa, tilning barcha sathlari uchun ham boy poetik material bera olishi kuzatiladi. Abdulla Qahhorning so‘z qo‘llash mahorati, bir so‘zda turli ma’no ifodalay olishi, millatparvarlik va asarlaridagi badiiy so‘z qudrati orqali yoshlarda milliy g‘urur, vatanparvarlik va ilm olishga rag‘bat uyg‘otishimiz, bugungi dorilomon kunlarning qadrini teran anglashga undash 572 NEW RENAISSANCE 2025 JANUARY INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE VOLUME 2 | ISSUE 1 mumkin. Ishning dolzarbligi shu va shu kabi jihatlarda namoyon bo‘ladi.Abdulla Qahhor asarlari orqali o‘zbek tiliga muhabbatni oshirish, adibning asarlarida qo‘llagan so‘zlarning ma’no va mazmunini tahlil qilib o‘quvchilarga o‘zbek tili va adabiyotni qiyoslab o‘rgatishda muhim o’rin tutadi. Badiiy asar tili va yozuvchi uslubini o‘rganishda, ko‘pincha, leksik, frazeologik vositalar, badiiy tasvir vositalari, ijodkorning okkazional so‘z va ibora yaratish mahorati kabi masalalar o‘rganiladi-yu, ularning fonetik va grammatik xususiyatlari e‘tibordan chetda qoldiriladi. Lekin Abdulla Qahhor asarlari tahliliga jiddiy yondashilsa, tilning barcha sathlari uchun ham boy poetik material bera olishi kuzatiladi. Abdulla Qahhor asarlarida sinonim so‘zlarning qo‘llanishi. Sinonimlar yunoncha synonymos – bir nomli ya‘ni bir umumiy ma‘noga ega bo‘lgan, qo‘shimcha ma‘no ottenkasi, uslubiy bo‘yog‘i, qo‘llanishdagi xususiyati va shu kabi belgilari bilan farqlanadigan so‘zlar. Misol: Behuda gap! Mana mening xotinim nima ekanini o‘zim bilaman. Paranjisini tashlab ikki kun ko‘chada yursin-chi! U odamning zardasi qaynab ketdi: — Nega ko‘chada yuradi? Ko‘chada paranjilik yursa ham ayniydi-da! To‘g‘risini aytaymi? Paranjilik xotin harom ishga yaqinroq bo‘ladi. Sabab deng! Agar siz yuziga kulib qaramasangiz, devorg‘a shoti qo‘yib ko‘chaga mo‘ralaydi: ko‘ylaklik olib bermasangiz, tom orqasidan ko‘ylaklik uzatadigan chiqib qoladi. Ochilgan xotinchi, ko‘ylak olib bermasangiz o‘zi ishlab, o‘zi oladi. Paranji tashlatmoq, paranji-siz yurishga imkon yoki ruxsat bermoq. Tuxum bosib, undan joʻja chiqarmoq. Tovuq oʻnta joʻja ochibdi. Musicha bola ochibdi. -Biz yorugʻ dunyoni koʻrish uchun tugʻilganmiz, Turgʻunoy!— dedi Maston. - Biz tovuq emasmizki, qanday tuxum bostirsa, shuni ochib chiqarsak. Yigit hayron edi:Buning husnigina emas, hatto kiygan kiyimi ham mo‘jiza- ku, nega mening otimni biladi, nega yani o‘zini past olgan tovush bilan so‘raydi?,, Yigit avf so‘radi: Mening qulog‘imga Saidiy bo‘lib kiribdi,-- dedi va cho‘ntagiga solgan qog‘ozlarini yana qo‘liga oldi. Abdulla Qahhor o‘z asarlarida ko‘chma ma‘noli so‘zlarni mohirlik bilan qo‘llay olgan yozuvchilardan. Asarlarini tahlil qilib o‘qish jarayonida bir necha o‘rinlarda ko‘chma ma‘noli so‘zlarni qo‘llaganiga guvoh bo‘ldik. Masalan: “Bemor” hikoyasini oladigan bo‘lsak matnda tilanchi nutqi ham kiritilib ketgan va ayni paytda u tojik tilida berilgan. Bizga ma’lumki, hozirgi kunda bizning xalq orasida “lo‘li” deb ataluvchi millatning asosiy kasb-kori tilanchilik va ularning aksariyat qismi tojik tilida gaplashadi. Yozuvchi ham aynan shu jihatlarga e’tibor bergan. “Hey do‘st, shaydullo banomi ollo, sadaqa raddi balo, baqavli rasuli xudo…” Shuningdek, yozuvchining har bir hikoyasida iboralar qatnashgan. Bizga ma’lumki, ibora frazeologik birlik hisoblanib bildirayotgan fikrimizni bo‘rtirib, ta’sirchanlikni oshirib ifodalashimiz uchun ishlatamiz. Ayni damda iboralar o‘zbek tili lug‘at tarkibini boyituvchi til birliklaridan biri hamdir. 573 NEW RENAISSANCE 2025 JANUARY INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE VOLUME 2 | ISSUE 1 Abdulla Qahhor asarlari boshqa ijodkorlar asarlaridan tilining aniq, lo‘nda ravon, qisqa so‘z aytib keng ma’no anglatishi bilan farq qiladi. Bundan tashqari ijodkor asar qahramonlarining yoshi, jinsi, kasb-koriga qarab so‘zlar tanlagan. Bu ijodkorning eng kata yutuqlaridan biri desak yanglishmagan bo‘lamiz. Masalan: “Bemor” hikoyasini oladigan bo‘lsak matnda tilanchi nutqi ham kiritilib ketgan va ayni paytda u tojik tilida berilgan. Bizga ma’lumki, hozirgi kunda bizning xalq orasida “lo‘li” deb ataluvchi millatning asosiy kasb-kori tilanch