АХБОРОТ ТЕХНОЛОГИЯЛАРИ СОҲАСИДАГИ ЖИНОЯТЛАР БЎЙИЧА ХОРИЖ ТАЖРИБАСИ

Аннотация

This article analyzes the aspects in which the danger of crimes in the field of information technology manifests itself and discusses the advanced practices of countries such as the USA, India, and South Korea in identifying, exposing, and investigating such crimes. Additionally, a comparative analysis of national legislation on seizing computers, technical tools, and devices is conducted with the legislation of countries such as Azerbaijan, Kazakhstan, Tajikistan, and Georgia. Keywords: information technology, crime, cybercrime, foreign experience, investigation, seizure of property. Барчамизга аёнки, жамиятимиз, ундаги ижтимоий муносабатлар тўхтовсиз олдинга ҳаракатланишга маҳкум. Кундан кунга ҳаётимизда мисли кўрилмаган тезликда ўзгаришлар юз бермоқд 1 . Ҳаётимиздаги ўзгаришларга кундан кунга замонавий ахборот технологиялари ривожланиб, ҳаётимизнинг ҳар бир жабҳасига кириб бораётганлиги асосий сабаб бўлмоқда. Шу жумладан, мамлакатимизда ҳам замонавий ахборот технологиялари жамият ва инсон ҳаётининг барча соҳаларида инқилобий ўзгаришларга сабаб бўлиб, нафақат иқтисодиёт, таълим, тиббиёт, ахборот ва коммуникация соҳаларида, балки ижтимоий муносабатлар ва шахсий ҳаётнинг кўп жиҳатларида ҳам янги имкониятлар очмоқда. Ўз навбатида бу электрон тижорат, рақамли банк хизматлари ва блокчейн технологиялари ишлаб чиқариш, савдо ва молиявий операцияларни сезиларли даражада ўзгартириб, юртимизнинг иқтисодий ўсиш даражасини янада тезлашишига, аҳоли турмуш даражасини ошиши ва шу орқали урбанизация даражасининг тезлашишига туртки бўлмоқда. Мана шулардан келиб чиқиб 2030 йилга бориб Ўзбекистонда аҳоли сони 40 млн кишига, ялпи ички маҳсулоти эса 160 млрд долларга, жон бошига ЯИМ эса 4 минг долларга етиши прогноз қилинмоқда2. Шу билан бир қаторда, ахборот технологияларининг шиддатли ривожланиши улардан фойдаланиб жиноят содир этиш имкониятларини ҳам кенгайтирмоқда. Бу жамият учун жиддий хавф туғдиради. Ахборот технологиялари соҳасидаги жиноятларнинг хавфлилиги қуйидагиларда намоён бўлади: 1 Abdullayev, A. (2025). FALSE TESTIMONY: SOME ISSUES RELATED TO INVESTIGATION. В INTERNATIONAL BULLETIN OF APPLIED SCIENCE AND TECHNOLOGY (Т. 5, Выпуск 1, сс. 15) 2 https://kun.uz/kr/(Электрон манбага мурожаат қилинган сана: 28.10.2024 й) 1 04 0 International scientific journal ISSN: 2181-3906 «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» 2025 VOLUME 4 / ISSUE 1 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ биринчидан, чегара билмаслиги, яъни жаҳон интернет тармоғи орқали жиноятчи бир жойда туриб дунёнинг ҳоҳлаган бурчагида жиноят содир этиши мумкин. Бу эса ҳуқуқни муҳофаза қилиш органлари учун жиноятчиларни аниқлаш ва уларни жавобгарликка тортишни қийинлаштиради; иккинчидан, ахборот технологиялари соҳасидаги жиноятлар томонидан етказилган зарарнинг миёси жуда катта эканлиги. Хусусан, шахсий маълумотларни ўғирлаш, онлайн фирибгарлик ва зарарли дастурлар орқали содир этиладиган жиноятлар иқтисодиётга жиддий таъсир қилади; учинчидан, ахборот манбаларига ноқонуний кириш, фейк хабарларни тарқатиш ва шахсий маълумотларни ошкор қилиш жамиятда ишончсизлик муҳитини юзага келтириши мумкин. Бу эса ижтимоий барқарорликка путур етказади; тўртинчидан, ахборот технологияларидан фойдаланиб содир этиладиган жиноятлар кўпинча юқори даражадаги билим ва малака талаб қилади. Бу эса кибержиноятларни аниқлаш ва уларнинг олдини олишни янада қийинлаштиради. бешинчидан, киберҳужумлар орқали давлат инфратузилмаларига зарар етказилиши ёки стратегик маълумотларни ўғирлаш давлат хавфсизлигига жиддий хавф туғдириши мумкин. Юқоридагилардан келиб чиқиб, ахборот технологиялари соҳасидаги жиноятларнинг ўз вақтида аниқлаш, иссиқ изидан очиш ва айбдорларни фош этиш, айниқса, бундай турдаги жиноятларни олдини олиш жуда муҳим саналади. Ушбу мақсадларни амалга ошириш учун эса ўзимиз ушбу соҳа бўйича етарли тажрибага эга бўлмаганимиз ва бу соҳадаги етук кадрларга эҳтиёжимиз юқори эканлиги боис ҳорижий мамлакатларнинг бу борадаги тажрибасини ўрганишимиз мақсадга мувофиқ бўлади. Зеро, қиёсий-ҳуқуқий тадқиқ этиш, бир томондан, чет элда асосий муаммони ҳал қилишда ўзини оқлаган фойдали омилларнинг барчасини аниқлашга кўмаклашса, бошқа томондан хориж тажрибасининг салбий томонларини, у ёки бу ҳуқуқий ечимларнинг самарали эмаслигини ҳисобга олиш учун имконият яратади3. Малумки, ҳозирги кунда хорижда ахборот технологиялари соҳасидаги жиноятларни тергов қилишда айниқса АҚШнинг FBI, NSA, Махфий хизмати ва бошқа агентликлари 3 Саидов А.Х. Сравнительное правоведение (основные правовые системы современности): Учебник для вузов. – М., 2000. – С. 36-37. 1 04 1 International scientific journal ISSN: 2181-3906 «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» 2025 VOLUME 4 / ISSUE 1 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ жуда тажрибали ҳисобланади. Уларнинг малакали мутахассислари кибержиноят ва кибертаҳдид турларини кузатиш, таҳлил қилиш ва йўқ қилиш учун рақамли криминалистикадан самарали фойдаланишади. 2022 йилда ўтказилган тадқиқотларга кўра, интернет фойдаланувчиларининг 68 фоизи кибержиноятларга дуч келгани билан Ҳиндистон дунё миқёсида биринчи ўри