СHAQALOQLAR PNEVMONIYASIDA BOSH MIYA TO‘QIMALARIDAGI MORFOLOGIK O‘ZGARISHLAR.

Аннотация

Hozirgi kunda yangi tug‘ilgan chaqaloqlarda pnevmoniyaning oqibatlari juda jiddiy, chunki o‘z vaqtida davolashning yetishmasligi o‘limga olib keladi. Tibbiyotning hozirgi rivojlanish darajasida pnevmoniyadan bolalar o‘limi yuqori ko‘rsatkichlarni tashkil qiladi. Pnevmoniya amaliy neonatologiyaning asosiy muammolaridan biridir. Muddatiga yetib tug‘ilgan chaqaloqlar orasida kasallanish taxminan 1% va erta tug‘ilgan chaqaloqlarda 10% gacha. Tug‘ilgandan so‘ng darhol uzoq muddatli xona havosini almashitirish vaqtida bo‘lgan chaqaloqlarda nozokomial pnevmoniyaning tarqalishi 40-45% gacha. Pnevmoniya neonatal davrda o‘limning 25% gacha asosiy sababi yoki hissa qo‘shuvchi omil hisoblanadi. Rossiya statistika ma’lumotlariga ko‘ra, pnevmoniyadan chaqaloqlar o‘limi 7,5% ga yetadi. 2010 va 2014 yillar uchun Rossiya federatsiyasi statistika ma’lumotlarini tahlil qilish natijalari keltirilgan tug‘ma pnevmoniya tufayli o‘lik tug‘ilish va erta neonatal o‘lim haqida. 2014- yilda tug‘ma pnevmoniya o‘lik tug‘ilganlarning 0,35 foizida va neonatal o‘limlarning 8,34 foizida hayotning dastlabki 6 kunida o‘limning asosiy sababi bo‘lishi aniqlangan . Pnevmoniya bolalarda juda keng tarqalgan yuqumli va yallig‘lanish kasalligidir, ammo neonatal davrda pnevmoniya boshqa yosh davrlariga qaraganda tezlikda rivojlanadi. Nafas olishning boshlanishi bolaning bachadondan tashqari mavjudlikka moslashuvining eng muhim omillaridan biridir. Bachadon ichi infektsiya va yallig‘lanish jarayonining rivojlanishi nafas olish moslashuvi buzilishining yuqori chastotasining asosiy sabablaridandir. Jahon sog‘liqni saqlash tashkiloti (JSST) ma’lumotlariga ko‘ra, 5 yoshgacha bo‘lgan bolalar o‘limining 16 foizi pnevmoniya bilan bog‘liq. 2015 yilda ushbu kasallik butun dunyo bo‘ylab 920 136 bolaning hayotiga zomin bo‘ldi. Kalit so‘zlar: pnevmoniya, gipoksiya, morfologik o‘zgarishlar, bosh miya Asosiy qism: 1. Etiopatogenetik omillar: Gipoksiya: Pneumoniya natijasida o‘pkadagi gaz almashinuvi buzilishi sababli bosh miya neyronlari kislorod yetishmovchiligidan aziyat chekadi. Intoksikatsiya: Mikroorganizmlar ajratadigan toksinlar bosh miya qon- tomirlariga zarar yetkazib, morfologik o‘zgarishlarga olib keladi. 157 ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE International scientific-online conference Yallig‘lanish: Sitokinlar va mediatorlar chiqarilishi mikrotsirkulyatsiyaning buzilishiga va bosh miya to‘qimalarida shish paydo bo‘lishiga sabab bo‘ladi. 2. Bosh miya to‘qimalaridagi morfologik o‘zgarishlar: Neyronlarning ishemiyasi: Kislorod tanqisligi neyronlarning degeneratsiyasi va apoptoziga olib keladi. Vaskulyar o‘zgarishlar: Kapillyarlarning shikastlanishi va mikrogemorragiyalar kuzatiladi. Shish: Gipoksiya va intoksikatsiya fonida bosh miya to‘qimalarida interstitsial suyuqlik yig‘ilishi. Astrogliya faollashuvi: Miya yallig‘lanish jarayonlariga javoban astrositlar faollashadi, bu esa neyroinflammasiya jarayonlarini kuchaytiradi. 3. Klinik belgilari: Gipersensitivlik yoki letargiya; Mushaklar tonusining o‘zgarishi (gipotonus/gipertonus); Boshni ortga tashlash va doimiy yig‘lash; Neyrokonvulsiyalar (og‘ir hollarda). 4. Diagnostik yondashuv: Neyrosonografiya: bosh miya strukturalarini baholash; MRI/KT: ishemik va yallig‘lanish jarayonlarini aniqlash. Laborator tahlillar: sitokinlar, yallig‘lanish biomarkerlarini aniqlash. Xulosa: Chaqaloqlar pnevmoniyasida bosh miya to‘qimalaridagi morfologik o‘zgarishlar o‘lim va kasallikning og‘ir kechishiga sabab bo‘luvchi muhim omildir. O‘z vaqtida diagnostika va terapevtik yondashuv bemorning hayotini saqlab qolishda hal qiluvchi ahamiyatga ega. Pediatrlar va neonatologlar ushbu patologik jarayonlarni chuqur tahlil qilishlari va ushbu bilimlardan klinik amaliyotda foydalanishlari lozim. Foydalanilgan adabiyotlar: 1. World Health Organization. "Neonatal and Perinatal Mortality: Country, Regional and Global Estimates." Geneva: WHO, 2022. 2. Volpe JJ. "Neurology of the Newborn." 6th Edition, Elsevier, 2017. 3. Perlman JM. "Systemic Inflammatory Response and Brain Injury in Neonates." Clinics in Perinatology, 2020. 4. Ballabh P. "Intraventricular Hemorrhage in Premature Infants: Mechanisms of Disease." Pediatric Research, 2017. 5. Fanaroff AA, Martin RJ. "Neonatal-Perinatal Medicine: Diseases of the Fetus and Infant." 10th Edition, Elsevier, 2019. 158