YANGI MILLIY UYG‘ONISH DAVRI VA UYG‘ONISH ADABIYOTINING BUYUK VAKILI: FITRAT TADQIQOTLARIDA XALQ OG‘ZAKI IJODI NAMUNALARI

Аннотация

On this day in 1938, Abdurauf Fitrat, Abdulhamid Cholpon, Abdulla Qadiri, and more than a hundred other Uzbek intellectuals whose activities remain largely unknown to the public were shot in Tashkent, the capital of their homeland, according to a document approved by Stalin, the leader of the communist regime. All those executed were activists of the national revival movement, Jadidists. Enlightenmentists who decided to liberate Turkestan from invasion, backwardness, and oppression, and had no doubt that this could be done not by armed uprising, but by the quality of education and study, were labeled "enemy of the people" was sentenced to death under. Key words: Folk art, Renaissance period, Renaissance literature. Memory of Jadids. НОВЫЙ НАЦИОНАЛЬНЫЙ ПЕРИОД ПРОБУЖДЕНИЯ И ВЕЛИКИЙ ПРЕДСТАВИТЕЛЬ ЛИТЕРАТУРЫ ПРОБУЖДЕНИЯ: ПРИМЕРЫ НАРОДНОГО УСТНОГО ТВОРЧЕСТВА В ИССЛЕДОВАНИЯХ ПРИРОДЫ Аннотация. В этот день в 1938 году в Ташкенте, столице их родины, согласно документу, утвержденному Сталиным, были расстреляны Абдурауф Фитрат, Абдулхамид Чолпон, Абдулла Кадыри и более сотни других узбекских интеллектуалов, чья деятельность остается в значительной степени неизвестной общественности. лидер коммунистического режима. Все казненные были активистами движения национального возрождения, джадидистами. Просветители, решившие освободить Туркестан от 1003 ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 2 Issue 1 нашествия, отсталости и гнета и не сомневавшиеся в том, что это можно сделать не вооруженным восстанием, а качеством образования и учебы, были заклеймены как «враги народа», приговорены к смертной казни пост. Ключевые слова: Народное искусство, период Возрождения, литература Возрождения. Память о джадидах. Kirish: Alloh bergan ne’matlarning eng buyugi aqldir, shu aql odamlarni maxluqlar orasida mukarram va musharraf qilgandir. Xudovandi taborak va taolo bizga aqlni haqni botildan manfaatni zarardan ajrata olish uchun, nimaiki zarar va botil bo‘lsa tark etish uchun bergan. Bas, sen aql-u donishning rahnamoligida foydagaerishsang, u foydani (aql bergan) Allohdan ko‘r. Zero, foyda aql mahsuli bo‘lib, uni Alloh senga baxshida etgandir. Agar aqlga xilof yo‘lga yurib zarar ko‘rsang, u zararni o‘zingdan ko‘r. Zero, sen Alloh rahnamo qilgan aqlga muxolif bo‘lding va shundan zarar topding. Abdurauf Fitrat 1886-yili Buxoro shahrida tug‘ilgan, uning otasi Abdurahimboy o‘z zamonasining ziyoli boylaridan bo‘lgan. Abduraufning onasi Mustafbibi o‘qimishli ayol bo‘lib, farzandlar ta’limi hamda tarbiyasi bilan ko‘proq o‘zi masho‘ul bo‘lishga to‘g‘ri kelgan. Nozikta’b onasining izchil ta’siri ostida Abduraufda juda yoshligidanoq she’r zavqi uyo‘ongan. Abduraufning taxallusi Fitrat bo‘lib, bu so‘zning luo‘aviy ma’nosi “yaratmoq”dir. Davr tazyiqi kuchayib, uning zamondoshlari o‘z asarlariga bir necha taxallus va laqablar bilan imzo chekishga majbur bo‘lganlarida ham adib yolo‘iz shu taxallusni qo‘llagan. Hatto rasmiy idoralardagi xizmat chog‘ida va xavfsizlik qo‘mitasining hujjatlarida ham mana shu nom ba’zan familiya o‘rnida qo‘llanilgan. Abdurauf Fitrat dastlab ibtidoiy maktabda so‘ngra Buxorodagi Mir Arab madrasasida tahsil ko‘rgan. Talabalik chog‘ida mavjud madrasa tahsili bilan cheklanmay, zamonining taraqqiyparvar ulamolaridan o‘zi mustaqil ravishda saboq olgan. Fitrat hayotining o‘ta sermazmun pallalaridan biri uning Istanbul davridir. O‘zbek fitratshunoslarining maqola va tadqiqotlarida shu davrga oid sanalar juda chalkash ko‘rsatilgan. Hatto bu voqealarning shohidi S.Ayniy Fitratning xorijda bo‘lgan davrini bir paytda 1910- yil deb aytsa, boshqa bir o‘rinda 1911-yilni1 ko‘rsatadi. Nisbatan ishonchli manbalardan biri sifatida XX asrning boshlarida Turkistonda yashagan olim va siyosiy arbob Zaki Validi To‘g‘onning xotiralariga murojaat qilamiz. Ularda qayd etilishicha 1910-yilda Buxoroda “Tarbiati Atfol” jamiyati tuzilgan bo‘lib, u yiliga xayriya yo‘li bilan bir necha talabani xorijga o‘qish uchun yuborib turgan va u yerda o‘z shu’basi (filiali)ni ochishga musharraf bo‘lgan. Bu shu’ba “Buxoro tamimi maorif jamiyati” nomi bilan rasmiy jamiyat tusini olgan. 1910-yilda Eron yo‘li bilan 1 S.Ayniy Tarixi inqilobi Buxoro. B.83,101. 1004 ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 2 Issue 1 Konstantinopolga kelgan shoir Fitrat bilan Muqimiddin hamda Rossiya yo‘li orqali kelgan Usmonxo‘ja, o‘uljali Abdulaziz, Sodiq Ashur o‘o‘li bu jamiyatning quruvchilari edilar”2 Fitrat qo‘shni yurtga butun dunyoga ta’rifi ketgan inqilobchi yoshlar harakatidan keyin borgan edi. Shubhasiz, u bu harakat natijalaridan saboq olgan, uning tashabbuskorlari bilan hamsuhbat bo‘lgan. Xorijiy fitratshunoslardan birining fikriga ko‘ra, shu mamlakatdagi ma’rifatparvarlik harakati Fitratga ta’sir etmasdan qolmadi. U muallimlar gimnaziyasida o‘qir ekan, yosh turklarning faoliyatiga qiziqib qaradi va ularning harakat usullarinio‘rgana boshladi. Fitrat xorijdagi talabalik vaqtidayoq o‘zining boshlano‘ich asari “Mounozara”ni yozdi3. Darhaqiqat, Fitratning “Munozara” as