BARQAROR RIVOJLANISH, IQLIM MUAMMOLARI VA YANGI MAQSADLAR

Аннотация

Рассмотрены основные причины изменения климата, его текущее состояние и влияние на человечество и природные системы. Интенсификация изменения климата в глобальном масштабе связана с увеличением выбросов парниковых газов в атмосферу, основными причинами чего являются сжигание ископаемого топлива, вырубка лесов и деятельность сельского хозяйства. Обсуждаются основные последствия изменения климата, включая повышение глобальной температуры, таяние ледников и учащение 283 Synapses: Insights Across the Disciplines SYNAPSES: Insights Across the Disciplines Volume 1, Issue 5 IF(Impact Factor) 10.92 / 2024 экстремальных погодных явлений. Также предоставлена информация о мерах, предпринимаемых для борьбы с изменением климата, таких как присоединение к Парижскому соглашению, переход на «зеленую» энергию и сокращение отходов. Подчёркивается необходимость глобального сотрудничества для замедления изменений климата и борьбы с их последствиями. Ключевые слова: изменение климата, парниковые газы, глобальная температура, ископаемое топливо, ледники, экстремальные погодные явления, Парижское соглашение, COP29, зеленая энергия, возобновляемая энергия, сокращение отходов, климатический кризис, экологическая угроза, глобальное сотрудничество, засуха, водные ресурсы. Iqlim o‘zgarishlari, asosan, Yerning atmosfera va okeanlarida yuz berayotgan uzoq muddatli o‘zgarishlar sifatida ta’riflanadi. Bu o‘zgarishlar tabiiy va inson faoliyatining natijasi bo‘lishi mumkin. XX asrning oxirlarida boshlanib, bugungi kunda insoniyat iqlim o‘zgarishlari muammosi bilan to‘liq yuzma-yuz keldi. Iqlim o‘zgarishlari global ekologik tizimlarga, iqtisodiyotga, agrar sektorga, suv resurslariga va inson salomatligiga katta ta’sir ko‘rsatmoqda. Iqlim o‘zgarishining ikkita asosiy sababi bor: tabiiy va antropogen (inson faoliyati bilan bog‘liq). 1. Tabiiy sabablari: - Vulqonlar va ularning atmosferaga chiqaradigan gazlari. - Quyosh nurlanishining o‘zgarishi. - Okeanlarning aylanishi va tabiiy atmosfera sikllari (masalan, El-Nino va La- Nina). 2. Antropogen sabablari: - Issiqxona gazlari: Issiqxona gazlarining, ayniqsa karbondioksid (CO2), metan (CH4) va azot oksidlarining atmosferaga chiqarilishi. Bular atmosferada issiqlikni ushlab turadi, natijada global harorat o'sadi. - O‘simliklarning kamayishi: O‘simliklar karbonat angidridni yutish va kislorod chiqarish bilan iqlimni muvozanatda saqlaydi. Ammo o‘rmonlarning kesilishi va yerlarni dehqonchilikda ishlatish ularning hajmini kamaytiradi. - Sanoat va transport: Avtomobillar va sanoat ishlab chiqarishlari karbonat angidrid chiqindilarini oshiradi, bu esa issiqxona effekti kuchayishiga olib keladi. - Energetika sektori: Neft, gaz va ko‘mirni yoqish orqali chiqarilgan gazlar atmosfera haroratining ko‘tarilishiga yordam beradi. Bugungi kunda iqlim o‘zgarishi global darajada kuzatilmoqda. Yerdagi o‘rtacha harorat oxirgi 150 yil ichida sezilarli darajada oshdi. Jahon meteorologiya 284 Synapses: Insights Across the Disciplines SYNAPSES: Insights Across the Disciplines Volume 1, Issue 5 IF(Impact Factor) 10.92 / 2024 tashkilotining (WMO) hisobotlariga ko‘ra, 2019-2023 yillar1 dunyodagi eng issiq yillar bo‘ldi. 2024 yilga kelib, global haroratning o‘rtacha oshishi 2°C ga ko‘tarilgan2, bu esa sanoat davri (pre-industrial) bilan solishtirilganda juda katta o‘zgarishdir. Iqlim o‘zgarishlari nafaqat haroratning oshishi bilan bog‘liq. Unga boshqa bir qator o‘zgarishlar ham kiradi. Bu o‘zgarishlar dengiz sathining ko‘tarilishiga va ekstremal ob-havo hodisalarining (qurg‘oqchiliklar, yomg‘irlar, to‘fonlar) ko‘payishiga olib kelmoqda. Shimoliy va Janubiy Polorning muzlari tez eriyapti. Shimoliy qutbdagi muz qoplamining hajmi har 10 yilda 13% ga qisqarmoqda. Grenlandiya muzliklari har yili 250 milliard tonna muz yo‘qotmoqda, Antarktidada esa yillik muz yo‘qotilishi 150 milliard tonnaga yetgan. Bu esa dengiz sathining 1901– 2020-yillar oralig‘ida o‘rtacha 20 sm ga ko‘tarilishiga, shuningdek, mavjud ekosistemalar va hayvonot dunyosining o‘zgarishiga sabab bo‘lmoqda. Bu jarayon hozirda yanada tezlashmoqda. 2100-yilga borib, dengiz sathi 0,63–1,01 metrga ko‘tarilishi mumkin (agar emissiyalar yuqori darajada qolsa). Yalpi iqlim o‘zgarishi tufayli dunyo bo‘ylab to‘fonlar, kuchli yomg‘irlar, qurg‘oqchilik va boshqa ekstremal ob-havo hodisalari ko‘paymoqda. Ekstremal issiqlik to‘lqinlari soni 1980-yillardan beri 2 barobar oshgan. 2023-yilda dunyo bo‘ylab qurg‘oqchilikdan aziyat chekayotgan aholining soni 4 milliard kishiga yetdi. Oxirgi o‘n yilda to‘fon, suv toshqini va qurg‘oqchilik kabi ekstremal hodisalar 23 million kishining migratsiyasiga sabab bo‘ldi. Iqlim o‘zgarishi sababli so‘nggi 50 yil ichida yovvoyi tabiat populyatsiyasi 69% ga kamaydi. Haroratning ko‘tarilishi sababli 1 millionga yaqin tur yo‘qolishiga olib keladi. Iqlim o‘zgarishining asosiy sabablaridan biri issiqxona gazlari emissiyasidir. 2022-yilda global karbonat angidrid (CO₂) chiqindilari 37 milliard tonnaga yetdi. Bu sanoat davrining boshlanishidan 50% ga ko‘